સવારે ખાલી પેટે બ્લડ સુગર વધવા પાછળના આ ૨ મુખ્ય કારણો ખાસ જાણો.
ઘણા ડાયાબિટીસના દર્દીઓ એવી ફરિયાદ કરતા હોય છે કે તેઓ આખો દિવસ પરેજી પાળે છે, યોગ્ય દવાઓ લે છે અને દિવસ દરમિયાન તેમનું સુગર લેવલ નોર્મલ રહે છે, પરંતુ સવારે ઉઠતી વખતે ‘ફાસ્ટિંગ સુગર’ (ઉપવાસમાં ખાંડનું સ્તર) અચાનક વધી જાય છે. રાત્રે કશું જ ખાધું ન હોવા છતાં આવું કેમ થાય છે? આ પ્રશ્નનો જવાબ થાણે સ્થિત KIMS હોસ્પિટલના ડાયાબિટોલોજી વિભાગના વડા ડૉ. વિજય નેગલુર આપે છે.
૧. ડોન ફિનોમિના (Dawn Phenomenon): કુદરતી હોર્મોન્સની રમત
ડૉ. નેગલુરના જણાવ્યા મુજબ, સવારે ૩ થી ૮ વાગ્યાની વચ્ચે શરીર કુદરતી રીતે બ્લડ સુગર લેવલ વધારે છે. જ્યારે આપણે જાગવાની તૈયારી કરતા હોઈએ છીએ, ત્યારે શરીર કોર્ટિસોલ, ગ્રોથ હોર્મોન અને એડ્રેનાલિન જેવા હોર્મોન્સ મુક્ત કરે છે. આ હોર્મોન્સ લીવરને સંકેત આપે છે કે તે લોહીના પ્રવાહમાં સંગ્રહિત ગ્લુકોઝ છોડે, જેથી શરીરને જાગવા માટે પૂરતી ઉર્જા મળે. સામાન્ય વ્યક્તિમાં ઇન્સ્યુલિન આને કંટ્રોલ કરે છે, પરંતુ ડાયાબિટીસના દર્દીઓમાં ઇન્સ્યુલિનની ઉણપને કારણે સવારે સુગર લેવલ વધી જાય છે.
૨. સોમોગી ઈફેક્ટ (Somogyi Effect): શરીરનો બચાવ પ્રતિભાવ
બીજું મુખ્ય કારણ છે ‘સોમોગી ઈફેક્ટ’. આ સ્થિતિમાં રાત્રે ઊંઘ દરમિયાન બ્લડ સુગર લેવલ એકાએક ઘટી જાય છે. જ્યારે સુગર ખૂબ ઓછું થઈ જાય, ત્યારે શરીર તેને ખતરનાક ગણીને વળતો પ્રહાર કરે છે અને ગ્લુકોઝનો મોટો જથ્થો લોહીમાં છોડે છે. પરિણામે, જ્યારે દર્દી સવારે જાગે છે ત્યારે તેનું સુગર લેવલ ઘણું ઊંચું જોવા મળે છે.
કઈ રીતે ઓળખવું કે સમસ્યા શું છે?
આ બંને વચ્ચેનો તફાવત સમજવા માટે ડૉક્ટરો રાત્રે ૨ થી ૩ વાગ્યે બ્લડ સુગર ચેક કરવાની સલાહ આપે છે:
-
જો રાત્રે ૨-૩ વાગ્યે સુગર વધતું જણાય: તો તે ‘ડોન ફિનોમિના’ હોઈ શકે છે.
-
જો રાત્રે ૨-૩ વાગ્યે સુગર ખૂબ ઓછું (લો) હોય: તો તે ‘સોમોગી ઈફેક્ટ’ હોઈ શકે છે.
અન્ય કારણો: જીવનશૈલીની ભૂલો
માત્ર હોર્મોન્સ જ નહીં, પણ તમારી દિનચર્યા પણ જવાબદાર હોઈ શકે છે:
-
મોડું ડિનર: રાત્રે મોડેથી જમવાથી સવારે સુગર વધી શકે છે.
-
કાર્બોહાઇડ્રેટ યુક્ત ભોજન: રાત્રે વધુ પડતો સ્ટાર્ચ કે ખાંડ લેવી.
-
ઊંઘ અને તણાવ: અનિદ્રા અથવા માનસિક તણાવ પણ હોર્મોન્સનું સંતુલન બગાડે છે.
સવારે હાઈ બ્લડ સુગરને કંટ્રોલ કરવાની સરળ રીતો
ડૉ. નેગલુર જણાવે છે કે જીવનશૈલીમાં નાના ફેરફારોથી આ સમસ્યા હલ થઈ શકે છે: ૧. વહેલું અને હળવું ડિનર: રાત્રે વહેલા જમી લેવું અને ભોજનમાં પ્રોટીન-ફાઈબરનું પ્રમાણ વધારવું. ૨. રાત્રિની લટાર: રાત્રે ભોજન પછી ૧૫-૨૦ મિનિટ ચાલવાની આદત પાડવી. ૩. દવાનો સમય: તમારા ડોક્ટરની સલાહ મુજબ દવાનો સમય કે માત્રામાં ફેરફાર કરવો. ૪. ઊંઘની ગુણવત્તા: નિયમિત ૭-૮ કલાકની શાંત ઊંઘ લેવી.
સવારે બ્લડ સુગર વધવું એ ડાયાબિટીસ મેનેજમેન્ટનો એક ભાગ છે. ચાવી એ છે કે પેટર્નને ઓળખો, નિયમિત મોનિટરિંગ કરો અને ડોક્ટર સાથે ચર્ચા કરીને યોગ્ય ફેરફારો કરો.
