મહિલા હોવાના કારણે નોકરી ન મળી! ૩૮ વર્ષની લાંબી લડાઈ બાદ હરિયાણાની ૬૩ વર્ષીય સુમિત્રાને સુપ્રીમ કોર્ટમાંથી મળ્યો ન્યાય
લગભગ ચાર દાયકા લાંબી કાનૂની લડાઈ બાદ આખરે ૬૩ વર્ષીય સુમિત્રાને દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતમાંથી ન્યાય મળ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપતાં જાહેર ક્ષેત્રની કંપની ઇન્ડિયન ઓઇલ કોર્પોરેશન (IOC) ને હરિયાણાના કરનાલની નિવાસી સુમિત્રાને ₹૧૨ લાખ (૧.૨ મિલિયન રૂપિયા) નું વળતર ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો છે. જસ્ટિસ અરવિંદ કુમાર અને જસ્ટિસ વિપુલ એમ. પંચોલીની બનેલી બે સભ્યોની પીઠે ૧૭ સપ્ટેમ્બરના રોજ આ ઓર્ડર આપ્યો હતો.
સુપ્રીમ કોર્ટે સુનાવણી દરમિયાન તત્કાલીન ભારત સરકાર અને આઈઓસીના વલણની આકરી ટીકા કરતા જણાવ્યું હતું કે, એક જાહેર ક્ષેત્રની જવાબદાર કંપની હોવા છતાં સંસ્થાએ મહિલા ઉમેદવાર પ્રત્યે લિંગ આધારિત ભેદભાવ રાખીને તેનું અસ્વીકાર્ય અપમાન કર્યું હતું.
શું હતો ૧૯૮૮નો સમગ્ર મામલો?
આ કેસની શરૂઆત વર્ષ ૧૯૮૮માં થઈ હતી. કરનાલ નિવાસી સુમિત્રાએ ઇન્ડિયન ઓઇલ કોર્પોરેશનના બોટલિંગ પ્લાન્ટમાં નોકરી માટે અરજી કરી હતી. કુલ ૪૯ ઉમેદવારો વચ્ચે યોજાયેલી આ ભરતી પ્રક્રિયામાં સુમિત્રાએ તમામ પાત્રતા માપદંડો પૂર્ણ કર્યા હતા અને શૈક્ષણિક રીતે લાયક હોવાથી ૪૯ ઉમેદવારોમાંથી તેની વિધિવત પસંદગી પણ થઈ ગઈ હતી.
જોકે, પસંદગી પામ્યા હોવા છતાં આઈઓસીએ તેને નિમણૂક પત્ર આપવાનો ઇનકાર કરી દીધો હતો. કંપનીએ એવો દાવો કર્યો હતો કે પ્લાન્ટમાં ગેસ સિલિન્ડર ઉપાડવાનું અને શારીરિક શ્રમવાળું કામ હોય છે, જે પુરુષો સાથે સંકળાયેલા કાર્યકારી વાતાવરણ અને કામના કલાકો સાથે અસંગત છે. મહિલા દરજ્જાનો હવાલો આપીને કંપનીએ સુમિત્રાને આ કામ માટે અયોગ્ય ઠેરવી હતી અને કોઈ પણ મહિલાને શોર્ટલિસ્ટ કરી ન હતી.
સુપ્રીમ કોર્ટની આકરી ટિપ્પણી: “આ સમગ્ર સ્ત્રી જાતિનું અપમાન છે”
સુપ્રીમ કોર્ટે ઇન્ડિયન ઓઇલ કોર્પોરેશનની આ દલીલોને આકરા શબ્દોમાં ફગાવી દીધી હતી. કોર્ટે નોંધ્યું કે કરનાલની સુમિત્રા, જે હાલ ૬૩ વર્ષની વયે પહોંચી ગઈ છે અને નિવૃત્તિની મર્યાદા પણ વટાવી ચૂકી છે, તેણે પોતાના હક માટે ત્રણ દાયકાથી વધુ સમય સુધી સંઘર્ષ કર્યો છે.
સર્વોચ્ચ અદાલતે કંપનીની દલીલનો કડક જવાબ આપતા કહ્યું, “દિવસ હોય કે રાત, જ્યારે પુરુષો ઘરમાં હાજર ન હોય ત્યારે પણ ઘરોમાં ભારે ગેસ સિલિન્ડર ઉપાડવાનું અને બદલવાનું કામ મહિલાઓ જ કરતી હોય છે. તમે માત્ર એટલા માટે કોઈ લાયક ઉમેદવારને નોકરી આપવાનો ઇનકાર ન કરી શકો કારણ કે તે એક મહિલા છે. માત્ર મહિલા હોવાના કારણે તેને ભારે સિલિન્ડર ઉપાડવાનો કે કામ કરવાનો અધિકાર નકારી શકાય નહીં. આ પ્રકારનું વલણ સમગ્ર સ્ત્રી જાતિનું ખુલ્લેઆમ અપમાન છે.”
ટ્રાયલ કોર્ટથી સુપ્રીમ કોર્ટ સુધીની ૩૮ વર્ષની કાનૂની સફર
સુમિત્રાએ પોતાના અધિકારો માટે સૌપ્રથમ ટ્રાયલ કોર્ટનો દરવાજો ખટખટાવ્યો હતો. વર્ષ ૧૯૯૦ માં ટ્રાયલ કોર્ટે સુમિત્રાના પક્ષમાં ચુકાદો આપતાં આઈઓસીને આદેશ આપ્યો હતો કે અરજદારને મજૂર સિવાય અન્ય કોઈ યોગ્ય પદ પર નિયુક્તિ આપવામાં આવે.
પરંતુ, ઇન્ડિયન ઓઇલ કોર્પોરેશને આ નીચલી અદાલતના આદેશને પંજાબ અને હરિયાણા હાઇકોર્ટમાં પડકાર્યો હતો. વર્ષ ૨૦૨૫ માં હાઇકોર્ટે ટ્રાયલ કોર્ટના ચુકાદાને રદ કર્યો હતો, જેને સુમિત્રાએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકાર્યો હતો. નિવૃત્તિની વય વટાવી ગયા બાદ હવે નોકરી આપવી શક્ય ન હોવાથી, સર્વોચ્ચ અદાલતે મહિલા સાથે થયેલા અન્યાયની ભરપાઈ રૂપે IOC ને ₹૧૨ લાખનું વળતર ચૂકવવાનો સ્પષ્ટ આદેશ આપીને આ ૩૮ વર્ષ જૂના કેસનો આખરે અંત આણ્યો છે.
