ટેક્નોલોજીની મદદથી વિદ્યાર્થીઓને તણાવમુક્ત કરવા AIIMS તૈયાર: ‘Never Alone’ એપ લોન્ચ

ભારતમાં વિદ્યાર્થીઓની આત્મહત્યા પર સુપ્રીમ કોર્ટના કડક આદેશો: AIIMS એ ‘Never Alone’ અને ‘Project MATE’ દ્વારા માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંભાળને મજબૂત કરી

ભારતમાં વિદ્યાર્થીઓમાં વધતા માનસિક તણાવ અને આત્મહત્યાના ગંભીર મુદ્દાને ધ્યાનમાં રાખીને, દેશની સુપ્રીમ કોર્ટે જુલાઈ 2025 માં શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ માટે 15 રાષ્ટ્રવ્યાપી માર્ગદર્શિકા જારી કરી છે. આ સાથે, AIIMS દિલ્હી જેવી અગ્રણી સંસ્થાઓએ ટેકનોલોજી-આધારિત (AI-આધારિત) એપ્લિકેશનો અને શાળા-સ્તરના તાલીમ કાર્યક્રમો દ્વારા આત્મહત્યા અટકાવવા માટે નોંધપાત્ર પહેલ કરી છે.

ચિંતાજનક આંકડાઓ: યુવાનો સૌથી વધુ સંવેદનશીલ

ભારતમાં આત્મહત્યાના આંકડાઓ અત્યંત ભયજનક છે. 2022માં દેશમાં 1,70,924 આત્મહત્યા નોંધાઈ હતી, જે પાંચ દાયકામાં સૌથી વધુ હતી. આ આત્મહત્યાઓમાં, 18થી 30 વર્ષની વયજૂથના યુવાનો 35 ટકા અને 30થી 45 વર્ષના લોકો 32 ટકા હતા. નેશનલ ક્રાઈમ રેકોર્ડ્સ બ્યુરો (NCRB)ના ડેટા અનુસાર, ભારતમાં દર કલાકે એક વિદ્યાર્થી આત્મહત્યા કરે છે, એટલે કે દરરોજ લગભગ 28 આત્મહત્યા થાય છે. 2021માં 13,089 વિદ્યાર્થીઓએ આત્મહત્યા કરી હતી, જે 2011માં નોંધાયેલા 7,696 આંકડાથી ઘણો વધારે છે. ખાસ કરીને કોટા, જયપુર, અને હૈદરાબાદ જેવા કોચિંગ હબમાં સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓમાં અપ્રમાણસર ઊંચા આત્મહત્યા દર જોવા મળ્યા છે.

વળી, માનસિક સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ ધરાવતા 70-80 ટકા લોકો કલંક અને અજ્ઞાનતાને કારણે સારવાર લેતા નથી.

કેન્સર સામે વૈજ્ઞાનિકો જંગ જીત્યા: નવી દવા સ્વાદુપિંડના દર્દીઓનું આયુષ્ય બમણું કરશે

એસીમાં સૂતી વખતે સાંધા જકડાઈ જાય છે? જાણો ડોક્ટર પાસેથી તેનું અસલી કારણ!

સુપ્રીમ કોર્ટના 15 કડક દિશાનિર્દેશો

માનસિક સ્વાસ્થ્યના મુદ્દાઓને તાત્કાલિક સંબોધવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટે (SC) તમામ શિક્ષણ સંસ્થાઓને નીચેના મુખ્ય દિશાનિર્દેશોનું પાલન કરવા આદેશ આપ્યો છે:

1. યુનિફોર્મ માનસિક સ્વાસ્થ્ય નીતિ: તમામ સંસ્થાઓએ UMMEED ડ્રાફ્ટ ગાઇડલાઇન્સ અને ‘MANODARPAN’ પહેલ પર આધારિત એક સમાન માનસિક સ્વાસ્થ્ય નીતિ અપનાવવી અને તેનો અમલ કરવો.
2. કાઉન્સેલરની નિમણૂક: 100 કે તેથી વધુ વિદ્યાર્થીઓ ધરાવતી સંસ્થાઓએ ઓછામાં ઓછા એક લાયક કાઉન્સેલર, મનોવૈજ્ઞાનિક અથવા સામાજિક કાર્યકરની નિમણૂક કરવી અનિવાર્ય છે.
3. શૈક્ષણિક તણાવ પર પ્રતિબંધ: શૈક્ષણિક પ્રદર્શનના આધારે બેચનું વિભાજન કરવા, જાહેરમાં શરમજનક કરવા (public shaming) અથવા વિદ્યાર્થીની ક્ષમતા કરતાં વધુ લક્ષ્યો સોંપવાથી કોચિંગ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓએ દૂર રહેવું.
4. સલામતીનાં પગલાં: તમામ રહેણાંક સંસ્થાઓમાં આત્મ-નુકસાનના આવેગજન્ય કૃત્યોને રોકવા માટે ટેમ્પર-પ્રૂફ સીલિંગ ફેન અથવા તેના સમકક્ષ સલામતી ઉપકરણો લગાવવા અને છત તથા અન્ય ઊંચા જોખમી વિસ્તારોમાં પ્રવેશ પર પ્રતિબંધ મૂકવો.
5. સ્ટાફ તાલીમ: તમામ શિક્ષણ અને બિન-શિક્ષણ સ્ટાફે વર્ષમાં ઓછામાં ઓછા બે વાર ફરજિયાત તાલીમ લેવી, જેમાં મનોવૈજ્ઞાનિક ફર્સ્ટ એઇડ, ચેતવણીના સંકેતો ઓળખવા અને રેફરલ પ્રક્રિયાઓનો સમાવેશ થવો જોઈએ.
6. હેલ્પલાઇનનો પ્રચાર: Tele-MANAS સહિતની હેલ્પલાઇન નંબરો હોસ્ટેલ, વર્ગખંડો અને સામાન્ય વિસ્તારોમાં મોટા, સુવાચ્ય અક્ષરોમાં પ્રદર્શિત કરવા.

AIIMSની બે મહત્ત્વપૂર્ણ પહેલ

આ રાષ્ટ્રીય સંકટનો સામનો કરવા માટે, AIIMS દિલ્હીના મનોચિકિત્સા વિભાગે (Department of Psychiatry), ડો. નંદ કુમારના નેતૃત્વ હેઠળ, બે મોટી ટેક-આધારિત અને શિક્ષણ-આધારિત પહેલ શરૂ કરી છે:

1. ‘Never Alone’ (યુનિવર્સિટી વિદ્યાર્થીઓ માટે):
   • વિશ્વ આત્મહત્યા નિવારણ દિવસ પર શરૂ કરાયેલી આ AI-આધારિત (AI-driven) માનસિક સ્વાસ્થ્ય એપ્લિકેશનનો હેતુ કોલેજ અને યુનિવર્સિટીના વિદ્યાર્થીઓમાં આત્મહત્યાના વલણને અંકુશમાં લેવાનો અને કલંક ઘટાડવાનો છે.
   • આ પ્લેટફોર્મ WhatsApp અથવા QR કોડ દ્વારા 24/7 ઉપલબ્ધ છે.
   • તે વ્યક્તિગત સ્ક્રીનિંગ, તાત્કાલિક હસ્તક્ષેપ (immediate intervention) અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય વ્યાવસાયિકોના માર્ગદર્શન હેઠળ ફોલો-અપ આપે છે.
   • ડો. કુમારે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ‘Never Alone’ મદદને તાત્કાલિક, ખાનગી અને કલંક-મુક્ત બનાવીને મદદ અને જરૂરિયાતમંદો વચ્ચેના અંતરને દૂર કરે છે.
2. ‘Project MATE’ (શાળાના વિદ્યાર્થીઓ માટે):
   • CBSE અને AIIMS દિલ્હી દ્વારા સંયુક્ત રીતે શરૂ કરાયેલ MATE એટલે Mind Activation Through Education.
   • આ એક પાંચ દિવસીય તાલીમ કાર્યક્રમ છે જે શાળાના કાઉન્સેલરો અને વેલનેસ શિક્ષકોને વિદ્યાર્થીઓના માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને સુખાકારીને ટેકો આપવા માટે તૈયાર કરે છે.
   • તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય બિમારી (illness) પર નહીં પણ સુખાકારી (wellness) પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનો છે.
   • આ પ્રોગ્રામ ‘MATE-5’ મોડેલ પર આધારિત છે, જે વિદ્યાર્થીઓમાં સ્થિતિસ્થાપકતા (resilience), તણાવ વ્યવસ્થાપન, પીઅર સંબંધો, ભાવનાત્મક નિયમન અને વર્તનની જાગૃતિ જેવા પાંચ ક્ષેત્રો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
   • ડો. કુમારે સમજાવ્યું કે MATE-5નો ઉદ્દેશ્ય બાળકોને ‘રીલ’ને બદલે ‘રીયલ’ મિત્રો બનાવવાની પ્રોત્સાહિત કરીને ગુણાત્મક બોન્ડ્સ બનાવવાનો છે, કારણ કે એકલ-બાળક સંસ્કૃતિને કારણે બાળકો ભાવનાત્મક અને સામાજિક રીતે અલગ પડી રહ્યા છે.
   • આ પહેલ હાલમાં પાયલોટ પ્રોજેક્ટ તરીકે દિલ્હી-એનસીઆર અને મેઘાલયની 20થી વધુ શાળાઓમાં અમલમાં છે.

આ નવીન પહેલો અને SCના કડક દિશાનિર્દેશો દ્વારા ભારતનો હેતુ માનસિક સ્વાસ્થ્ય સહાય પ્રણાલીને મજબૂત કરવાનો છે, જેથી વિદ્યાર્થીઓ પડકારોનો સામનો કરવા સક્ષમ બને અને વધુ સુખી, અસરકારક અને ઉત્પાદક જીવન જીવી શકે.