ઈરાનમાં ‘ખામોશ મોત’નો પડછાયો: આર્થિક પાયમાલી અને યુવા ક્રાંતિ વચ્ચે શું ધરાશાયી થશે ખામેનેઈ શાસન?
ઈરાન હાલમાં એક અભૂતપૂર્વ આર્થિક સંકટ અને બજેટ ખાધનો સામનો કરી રહ્યું છે, જેણે 86 વર્ષીય સર્વોચ્ચ નેતા આયાતુલ્લા અલી ખામેનેઈના શાસન સામે અસ્તિત્વનું સંકટ ઊભું કર્યું છે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, ઈરાનનું ચલણ ‘રિયાલ’ ડોલર સામે 1.3 મિલિયન (13 લાખ) ના રેકોર્ડ નીચલા સ્તરે ગગડી ગયું છે, જેના કારણે સરકારને 2019 પછી પ્રથમ વખત ઈંધણના ભાવમાં ભારે વધારો કરવાની ફરજ પડી છે.
આર્થિક પાયમાલી અને ‘ખામોશ મોત’
ઈરાનની અર્થવ્યવસ્થાની સ્થિતિને નિષ્ણાતોએ ‘ખામોશ મોત’ (Silent Death) ની પ્રક્રિયા ગણાવી છે. હાલમાં ઈરાનમાં મોંઘવારી 50% ની સીમા વટાવી ગઈ છે, જ્યારે ખાદ્ય પદાર્થોના ભાવમાં 60% થી વધુનો વધારો થયો છે. અહેવાલો મુજબ, ઈરાનની લગભગ ત્રીજા ભાગની વસ્તી ‘અત્યંત ગરીબી’ માં જીવી રહી છે, જેમની દૈનિક આવક $2 (આશરે 170 રૂપિયા) કરતા પણ ઓછી છે. આ ઉપરાંત, દેશ વીજળીની અછત અને જળ ક્ષેત્રના લગભગ સંપૂર્ણ પતન જેવી ગંભીર સમસ્યાઓ સામે ઝઝૂમી રહ્યો છે.
જેન ઝેડ (Gen Z): વિરોધની નવી લહેર
ઈરાનમાં ચાલી રહેલા તાજેતરના વિરોધ પ્રદર્શનો, ખાસ કરીને ‘મહિલા, જીવન, સ્વતંત્રતા’ (Zan, Zendegi, Azadi) આંદોલનનું નેતૃત્વ ત્યાંની યુવા પેઢી અથવા ‘જેન ઝેડ’ (Gen Z) કરી રહી છે, જેમને સ્થાનિક રીતે ‘દહે હશતાદી’ (Daheye Hashtadi) કહેવામાં આવે છે.
- મહસા અમીનીનું મૃત્યુ: સપ્ટેમ્બર 2022 માં ‘મોરાલિટી પોલીસ’ની કસ્ટડીમાં 22 વર્ષીય મહસા અમીનીના મોતથી આખા દેશમાં રોષની જ્વાળા ભભૂકી ઉઠી હતી.
- હિંમત અને ટેકનોલોજી: આ પેઢી અગાઉની પેઢીઓ કરતા વધુ સાહસી છે અને સોશિયલ મીડિયાની ઊંડી સમજ ધરાવે છે. તેઓ ફરજિયાત હિજાબ અને કટ્ટરપંથી ઇસ્લામી વિચારધારાને સખત રીતે નકારી રહ્યા છે.
ડિજિટલ સરમુખત્યારશાહી અને દેખરેખ
ઈરાની શાસને પ્રદર્શનકારીઓને કચડી નાખવા માટે ડિજિટલ દેખરેખ (Cyber Surveillance) માં ભારે રોકાણ કર્યું છે.
- ચીની મોડેલ: ઈરાન ચીનના ‘ગ્રેટ ફાયરવોલ’ ની તર્જ પર પોતાનું ‘નેશનલ ઇન્ટરનેટ નેટવર્ક’ (NIN) બનાવી રહ્યું છે જેથી તે પોતાને વૈશ્વિક ઇન્ટરનેટથી અલગ કરી શકે.
- નકલી VPN ની જાળ: સૂત્રો દ્વારા જાણવા મળ્યું છે કે ઈરાની સરકાર પોતે જ નકલી VPN (Fake VPNs) બનાવીને વહેંચી રહી છે જેથી ઇન્ટરનેટ સેન્સરશિપથી બચવા માંગતા યુવાનોનો ડેટા ચોરી શકાય અને તેમની ઓળખ કરી શકાય.
- સાયબર પોલીસ (FATA): સરકારની સાયબર પોલીસ અને રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ્સ (IRGC) ની ‘સાયબર બટાલિયન’ ઓનલાઇન વિરોધને દબાવવા અને કાર્યકર્તાઓની ધરપકડ કરવામાં સક્રિય છે.
શું શાસનનું પતન નિશ્ચિત છે?
જોકે ઈરાનની સ્થિતિ સોવિયેત યુનિયનના પતન પહેલાના વર્ષો જેવી દેખાઈ રહી છે, પરંતુ નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે શાસન પરિવર્તન એટલું સરળ નથી. વર્તમાન શાસન હજુ પણ તેના દમનકારી તંત્ર, ખાસ કરીને રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ્સ (IRGC) પર નિર્ભર છે, જે અત્યાર સુધી શાસન પ્રત્યે વફાદાર રહ્યા છે.
અંતે, ઈરાનનું ભવિષ્ય એ બાબત પર નિર્ભર રહેશે કે શું ત્યાંના પ્રદર્શનકારીઓ એક વ્યાપક રાષ્ટ્રવ્યાપી સામાજિક ગઠબંધન બનાવવામાં અને સુરક્ષા દળોની અંદર તિરાડ પાડવામાં સફળ થાય છે કે નહીં.
