ટ્રાફિક દંડ વસૂલવા SCનો નવો ફોર્મ્યુલા: ઈ-ચલાન લાઈટ બિલ સાથે જોડવા સૂચન
દેશભરમાં ટ્રાફિક નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરતા વાહનચાલકો સામે કાર્યવાહી કરવા માટે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ઈ-ચલણ વ્યવસ્થાનો વ્યાપ વધ્યો છે. કેમેરા અને ઓટોમેટિક ટ્રાફિક સિસ્ટમ દ્વારા નિયમ તોડનારા વાહનોના ચલણ જનરેટ કરવામાં આવે છે. પરંતુ હવે સરકાર અને પોલીસ માટે માત્ર ઈ-ચલણ બનાવવું પૂરતું નથી રહ્યું. સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે જે ચલણ બની રહ્યા છે તેની રકમ સમયસર વસૂલ કેવી રીતે કરવી.
આ જ મુદ્દાને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટમાં થયેલી સુનાવણી દરમિયાન મહત્વપૂર્ણ ચર્ચા થઈ છે. કોર્ટે બાકી ઈ-ચલણની વસૂલાત માટે અનેક વ્યવહારુ વિકલ્પો અંગે વિચાર કરવા સૂચન કર્યું છે. તેમાં વાહનનું રજિસ્ટ્રેશન રિન્યુ ન કરવું, PUC અને અન્ય વાહન સંબંધિત સેવાઓ પર રોક, વાહનોને બ્લેકલિસ્ટ કરવાનું અને સૌથી વધુ ચર્ચામાં આવેલું બાકી ટ્રાફિક દંડને વીજળીના બિલ સાથે જોડવાનું સૂચન સામેલ છે.
જોકે, અહીં એક વાત ખાસ સમજવી જરૂરી છે કે વીજળીના બિલમાં ઈ-ચલણની રકમ ઉમેરવાનો વિચાર હાલ કોર્ટ દ્વારા સૂચવાયેલા વિકલ્પોમાંનો એક છે. તેને દેશભરમાં તરત લાગુ થઈ ગયેલો નિયમ માનવો યોગ્ય નથી.
દેશભરમાં હજારો કરોડના ઈ-ચલણ બાકી
સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવેલી માહિતી અનુસાર રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં મળીને આશરે ₹45,000 કરોડની ઈ-ચલણ રકમ વસૂલવાની બાકી હોવાનું જણાવાયું હતું. આમાંથી આશરે ₹25,000 કરોડની વસૂલાત થઈ ચૂકી છે. એટલે હજુ પણ મોટી રકમ બાકી છે અને તેની વસૂલાત માટે અસરકારક વ્યવસ્થા ઊભી કરવી જરૂરી બની છે.
કોર્ટની ચર્ચાનો મુખ્ય મુદ્દો એ હતો કે જો ટ્રાફિક નિયમ તોડ્યા બાદ માત્ર ઈ-ચલણ જારી કરવામાં આવે અને તેની વસૂલાત ન થાય, તો આખી વ્યવસ્થાનો હેતુ અધૂરો રહી જાય છે. તેથી દંડની રકમ વસૂલવા માટે એવી વ્યવસ્થા જરૂરી છે જે વાહનચાલકોને બાકી દંડ ચૂકવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે.
આ જ કારણસર કોર્ટ તરફથી વિવિધ વિકલ્પો પર વિચાર કરવાની વાત કરવામાં આવી છે.
વીજળીના બિલ સાથે ચલણ જોડવાનો વિચાર શું છે?
સુપ્રીમ કોર્ટની ચર્ચામાં એક રસપ્રદ સૂચન એ આવ્યું કે લાંબા સમયથી બાકી રહેલા ટ્રાફિક ચલણને સંબંધિત વ્યક્તિના વીજળીના બિલ સાથે જોડવાની શક્યતા તપાસી શકાય.
આ વિચાર પાછળનો તર્ક એ છે કે વીજળીનું બિલ સામાન્ય રીતે દરેક મહિને ચૂકવવાનું હોય છે અને તેની ચુકવણી સાથે કોઈ વ્યક્તિના બાકી સરકારી દંડની વસૂલાતને જોડવાથી ઈ-ચલણની રકમ વસૂલવામાં મદદ મળી શકે.
અહેવાલો અનુસાર, જસ્ટિસ જે.બી. પારડીવાલા અને જસ્ટિસ કે.વી. વિશ્વનાથનની બેન્ચે બાકી ઈ-ચલણની વસૂલાત માટે આવા વિકલ્પો અંગે ચર્ચા કરી હતી.
પરંતુ ફરી એકવાર સ્પષ્ટ કરવું જરૂરી છે કે આ સૂચન અથવા વિચારણા છે, હાલ દેશના તમામ વાહનચાલકોના વીજળીના બિલમાં આપમેળે ટ્રાફિક દંડ ઉમેરાઈ રહ્યો નથી.
RC રિન્યુ કરાવવામાં પણ આવી શકે મુશ્કેલી
સુપ્રીમ કોર્ટની ચર્ચામાં માત્ર વીજળીનું બિલ જ નહીં, પરંતુ વાહન સાથે જોડાયેલી વિવિધ સેવાઓ પર નિયંત્રણ મૂકવાના વિકલ્પો અંગે પણ વિચાર કરવામાં આવ્યો.
તેમાં બાકી ઈ-ચલણ ધરાવતા વાહનોનું રજિસ્ટ્રેશન સર્ટિફિકેટ એટલે કે RC રિન્યુઅલ રોકવા અંગેનું સૂચન સામેલ છે.
સામાન્ય રીતે વાહનનું રજિસ્ટ્રેશન લાંબા સમય સુધી માન્ય હોય છે, પરંતુ નિર્ધારિત પ્રક્રિયા મુજબ રિન્યુઅલ અથવા અન્ય વાહન સંબંધિત સેવા લેવાની જરૂર પડે ત્યારે બાકી ચલણનો મુદ્દો સામે આવી શકે તેવી વ્યવસ્થા અંગે વિચાર થઈ શકે છે.
આ પ્રકારની વ્યવસ્થાનો હેતુ વાહનચાલકને સીધી રીતે યાદ અપાવવાનો છે કે ટ્રાફિક દંડને લાંબા સમય સુધી અવગણવાથી વાહન સંબંધિત સરકારી સેવાઓ મેળવવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે.
PUC સર્ટિફિકેટ પર પણ અસર થઈ શકે
વાહનચાલકો માટે PUC એટલે કે Pollution Under Control Certificate પણ મહત્વનું દસ્તાવેજ છે. વાહન નિયમ મુજબ પ્રદૂષણ નિયંત્રણના ધોરણોને પૂર્ણ કરે છે કે નહીં તે ચકાસવા માટે PUC જરૂરી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટની ચર્ચામાં બાકી ચલણ ધરાવતા વાહનોને PUC સર્ટિફિકેટ આપવાની પ્રક્રિયા પર પણ નિયંત્રણ મૂકવાના વિકલ્પનો ઉલ્લેખ થયો હતો.
જો આવી વ્યવસ્થા ભવિષ્યમાં કોઈ સત્તાવાર નીતિ તરીકે લાગુ થાય તો બાકી ઈ-ચલણ ધરાવતા વાહનચાલકો માટે સમયસર દંડ ચૂકવવાનું વધુ મહત્વનું બની શકે છે.
ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ અંગે પણ વિચારણા
બાકી ઈ-ચલણની વસૂલાત માટે વાહનના દસ્તાવેજો ઉપરાંત ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ સાથે જોડાયેલી સેવાઓ પર પણ નિયંત્રણની શક્યતા અંગે ચર્ચા થઈ છે.
અહેવાલો અનુસાર લાઇસન્સ રિન્યુઅલ જેવી સેવાઓ પર રોક મૂકવા અંગે પણ સૂચન કરવામાં આવ્યું હતું.
આવી વ્યવસ્થા લાગુ કરવામાં આવે તો નિયમિત રીતે વાહન ચલાવતા અને લાંબા સમયથી દંડ ન ભરતા લોકો માટે બાકી ચલણની અવગણના કરવી મુશ્કેલ બની શકે છે.
વાહન ટ્રાન્સફર પર પણ આવી શકે રોક
કેટલાક વાહનચાલકો બાકી દંડ હોવા છતાં વાહન વેચી દેતા હોય અથવા વાહનની માલિકી બદલવાનો પ્રયાસ કરતા હોય તો તેની સામે પણ નિયંત્રણ અંગે ચર્ચા થઈ છે.
બાકી ઈ-ચલણ ધરાવતા વાહનને ટ્રાન્સફર કરતા પહેલાં દંડની સ્થિતિ ચકાસવાની વ્યવસ્થા અંગે વિચાર થઈ શકે છે. તેનો હેતુ એ છે કે વાહનના માલિકી હસ્તાંતરણ સમયે પણ જૂના દંડનો મુદ્દો ઉકેલાય.
આવી ડિજિટલ વ્યવસ્થા Parivahan જેવા સરકારી પોર્ટલ સાથે જોડાય તો વાહનના રેકોર્ડ સાથે બાકી ચલણની માહિતી વધુ સરળતાથી ચકાસી શકાય છે. અહેવાલો અનુસાર વાહનોને ફ્લેગ અથવા બ્લેકલિસ્ટ કરવાની શક્યતા અંગે પણ ચર્ચા થઈ હતી.
વાહનોની રેન્ડમ ચેકિંગનો પણ વિકલ્પ
સુપ્રીમ કોર્ટની ચર્ચામાં બાકી ચલણ ધરાવતા વાહનોની ઓળખ કરીને રેન્ડમ ચેકિંગ કરવાની બાબતનો પણ ઉલ્લેખ થયો છે.
આનો અર્થ એવો થઈ શકે કે પોલીસ અને સંબંધિત વિભાગો પાસે જો કોઈ વાહન સામે લાંબા સમયથી બાકી ઈ-ચલણ હોય તો તેની માહિતી સિસ્ટમમાં ઉપલબ્ધ રહે અને રસ્તા પર વાહનની તપાસ દરમિયાન બાકી દંડની સ્થિતિ સામે આવી શકે.
આ પ્રકારની ડિજિટલ અને મેદાની કાર્યવાહી સાથે જોડાયેલી વ્યવસ્થા અમલમાં આવે તો માત્ર ચલણ બનાવવાથી આગળ વધીને તેની વસૂલાત પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકાય.
કોર્ટનો મુખ્ય મુદ્દો શું હતો?
આ સમગ્ર મામલામાં સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે ઈ-ચલણ જારી કરવું અને દંડ વસૂલવો બે અલગ બાબતો છે.
ટ્રાફિક કેમેરા અથવા પોલીસની કાર્યવાહીથી નિયમ તોડનાર વાહનનો નંબર ઓળખી શકાય છે અને તેના નામે ચલણ જનરેટ થઈ શકે છે. પરંતુ જો વાહનચાલક દંડ ન ભરે તો સરકારી તંત્ર સામે વસૂલાતનો પ્રશ્ન ઊભો થાય છે.
સુપ્રીમ કોર્ટની ચર્ચામાં પણ આ જ બાબત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો કે હજારો-લાખો ઈ-ચલણ બનાવવાથી વ્યવસ્થા અસરકારક બની જતી નથી; બાકી દંડની વસૂલાત પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે.
સામાન્ય વાહનચાલકો માટે તેનો શું અર્થ?
જો તમારી કાર, બાઇક અથવા અન્ય વાહન સામે કોઈ જૂનું ઈ-ચલણ બાકી હોય તો તેને સમયસર ચકાસવું યોગ્ય રહેશે. ખાસ કરીને વાહન વેચવાનું હોય, RC સંબંધિત કોઈ સેવા લેવાની હોય, PUC કરાવવાનું હોય અથવા ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ રિન્યુ કરવાનું હોય ત્યારે બાકી દંડની સ્થિતિ તપાસવી ઉપયોગી બની શકે છે.
હાલમાં કોર્ટની ચર્ચામાં આવેલા તમામ વિકલ્પોને તરત અમલમાં આવેલા નિયમ તરીકે જોવાની જરૂર નથી. અલગ-અલગ રાજ્ય અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં ટ્રાફિક દંડની વસૂલાત માટેની પ્રક્રિયા અલગ હોઈ શકે છે.
તેથી વાહનચાલકોએ સત્તાવાર ટ્રાફિક અથવા સરકારી પોર્ટલ પર પોતાના વાહન નંબરની મદદથી બાકી ઈ-ચલણની માહિતી તપાસવી વધુ યોગ્ય રહેશે.
નિયમોનું પાલન કરવું કેમ જરૂરી?
ટ્રાફિક ચલણ માત્ર દંડ વસૂલવાનો એક માર્ગ નથી. તેનો મુખ્ય હેતુ રસ્તા પર નિયમોનું પાલન સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.
રેડ લાઇટ તોડવી, ઓવર સ્પીડમાં વાહન ચલાવવું, હેલ્મેટ અથવા સીટબેલ્ટનો ઉપયોગ ન કરવો, ખોટી જગ્યાએ પાર્કિંગ કરવું કે અન્ય ટ્રાફિક નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરવું અકસ્માતનું જોખમ વધારી શકે છે.
જ્યારે કોઈ નિયમ તોડે છે ત્યારે દંડની કાર્યવાહી પાછળનો હેતુ લોકોમાં નિયમો પ્રત્યે જવાબદારી વધારવાનો પણ હોય છે. જો દંડ બને પરંતુ તેની વસૂલાત ન થાય તો નિયમોના અમલ અંગે લોકોમાં ગંભીરતા ઓછી થઈ શકે છે.
આથી કોર્ટ દ્વારા વસૂલાતની પ્રક્રિયા વધુ અસરકારક બનાવવાના વિકલ્પો પર ચર્ચા કરવામાં આવી રહી છે.
શું હવે લાઈટ બિલમાં સીધો ઈ-ચલણ આવશે?
આ સવાલ હાલ સૌથી વધુ ચર્ચામાં છે. તેનો સીધો જવાબ છે—હાલ એવું કહી શકાય નહીં કે દેશભરમાં તરત જ દરેક બાકી ઈ-ચલણ વીજળીના બિલમાં જોડાઈ જશે.
સુપ્રીમ કોર્ટમાં વીજળીના બિલ સાથે બાકી દંડ જોડવાની શક્યતા અંગે સૂચન કરવામાં આવ્યું છે. પરંતુ સૂચન અને અમલમાં આવેલા કાયદા અથવા સરકારી નિયમ વચ્ચે તફાવત છે. કોઈપણ નવી વ્યવસ્થા અમલમાં મૂકવા માટે સંબંધિત સરકારો અને વિભાગોએ જરૂરી પ્રક્રિયા હાથ ધરવી પડશે.
એટલે વાહનચાલકોએ આ સમાચારને ‘હવે લાઈટ બિલ સાથે દરેક ચલણ ફરજિયાત આવશે’ તરીકે સમજવાને બદલે બાકી ઈ-ચલણની વસૂલાત માટે કડક વ્યવસ્થા અંગે સુપ્રીમ કોર્ટની ચર્ચા તરીકે સમજવું જોઈએ.
આવનારા સમયમાં શું બદલાઈ શકે?
જો સરકારો કોર્ટના સૂચનોના આધારે નવી વ્યવસ્થા બનાવે છે તો ભવિષ્યમાં ટ્રાફિક દંડની વસૂલાત વધુ ડિજિટલ અને એકીકૃત બની શકે છે.
વાહનનો નંબર, RC, ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ, PUC અને અન્ય સરકારી સેવાઓ સાથે બાકી ઈ-ચલણની માહિતી જોડાય તો વાહનચાલક માટે દંડને લાંબા સમય સુધી અવગણવું મુશ્કેલ બની શકે છે.
બીજી તરફ, આવી વ્યવસ્થા બનાવતી વખતે ખોટા ચલણ, વાહન વેચાઈ ગયા બાદ જૂના માલિકના દંડ, એક જ વાહનના અનેક માલિકો અને અન્ય વહીવટી સમસ્યાઓનું પણ ધ્યાન રાખવું પડશે.
