મિડિલ ઈસ્ટમાં પરમાણુ સંતુલન ડગમગ્યું: ઈરાન પછી શું સાઉદી અરેબિયા પણ પરમાણુ માર્ગ પર?
પશ્ચિમ એશિયામાં સુરક્ષાના સમીકરણો ફરી એકવાર બદલાતા જોવા મળી રહ્યા છે. અમેરિકાના ઉપરાષ્ટ્રપતિ જેડી વેન્સે તાજેતરના નિવેદનમાં ચેતવણી આપી છે કે જો ઈરાન પરમાણુ હથિયાર વિકસાવવામાં સફળ થશે, તો તેની અસર માત્ર તેહરાન સુધી મર્યાદિત નહીં રહે. વેન્સના જણાવ્યા અનુસાર, આવી સ્થિતિમાં સાઉદી અરેબિયા તાત્કાલિક પરમાણુ વિકલ્પ તરફ આગળ વધી શકે છે, જેનાથી સમગ્ર પ્રદેશ એક નવી અને ખતરનાક પરમાણુ સ્પર્ધામાં ફસાઈ શકે છે.
આ ટિપ્પણી એવા સમયે આવી છે જ્યારે અમેરિકા અને સાઉદી અરેબિયા વચ્ચે નાગરિક પરમાણુ ઉર્જા સહયોગને લઈને એક મોટો કરાર સામે આવ્યો છે, જેણે વ્યૂહાત્મક વર્તુળોમાં અનેક પ્રશ્નો ઉભા કર્યા છે.
અમેરિકા-સાઉદી પરમાણુ કરાર: ઉર્જા કે રણનીતિ?
નવેમ્બર 2025 માં અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને સાઉદી ક્રાઉન પ્રિન્સ મોહમ્મદ બિન સલમાને નાગરિક પરમાણુ ઉર્જા પર સહયોગ અંગેની વાતચીત પૂર્ણ કરવાની જાહેરાત કરી હતી.
- આ કરાર અમેરિકાના પ્રખ્યાત “123 એગ્રીમેન્ટ” માળખા હેઠળ કરવામાં આવ્યો છે.
- તેનો સત્તાવાર ઉદ્દેશ્ય સાઉદી અરેબિયાને પરમાણુ ઉર્જા દ્વારા વીજ ઉત્પાદનમાં મદદ કરવાનો છે.
- તેના બદલામાં સાઉદી અરેબિયાએ અમેરિકામાં અંદાજે 1 ટ્રિલિયન ડોલર સુધીનું રોકાણ વધારવાનું વચન આપ્યું છે.
રિયાધની ચિંતા: ઈરાન અને બદલાયેલ પ્રાદેશિક દૃશ્ય
ક્રાઉન પ્રિન્સ મોહમ્મદ બિન સલમાન પહેલા જ સ્પષ્ટ કરી ચૂક્યા છે કે જો ઈરાન પરમાણુ હથિયાર બનાવશે, તો સાઉદી અરેબિયા પાછળ નહીં રહે.
- જૂન 2025 માં ઈરાન અને ઈઝરાયેલ વચ્ચે થયેલું 12 દિવસનું મર્યાદિત યુદ્ધ સાઉદી નેતૃત્વ માટે એક ચેતવણી સમાન હતું.
- સાઉદી અરેબિયાને ડર છે કે જો નવું પ્રાદેશિક સુરક્ષા માળખું બનશે, તો તે નિર્ણાયક શક્તિ કેન્દ્રમાંથી બહાર ફેંકાઈ શકે છે.
પરમાણુ હકીકત: ઈચ્છા વિરુદ્ધ ક્ષમતા
નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે સાઉદી અરેબિયા હાલમાં તકનીકી રીતે પરમાણુ હથિયાર બનાવવાની સ્થિતિમાં નથી. દેશ પાસે:
- કોઈ પરમાણુ પાવર રિએક્ટર નથી.
- યુરેનિયમ સંવર્ધનની ક્ષમતા નથી.
- હથિયાર-ગ્રેડ પરમાણુ બળતણ તૈયાર કરવાનું માળખું નથી. વિશ્લેષકોના મતે, જો સાઉદી અરેબિયા જાતે પરમાણુ બોમ્બ બનાવવા માંગે, તો તેમાં ઓછામાં ઓછા 10–15 વર્ષ લાગી શકે છે.
પાકિસ્તાન અને ચીનનો એંગલ
સાઉદી પરમાણુ રણનીતિમાં લાંબા સમયથી એક ચર્ચિત શબ્દ રહ્યો છે — “પાકિસ્તાની વિકલ્પ”.
- અહેવાલો મુજબ સાઉદી અરેબિયાએ દાયકાઓ સુધી પાકિસ્તાનના પરમાણુ કાર્યક્રમને આર્થિક મદદ કરી અને બદલામાં સંકટ સમયે સહયોગનું આશ્વાસન મેળવ્યું હતું.
- આ ઉપરાંત, સાઉદી પાસે રહેલી ચીની બેલેસ્ટિક મિસાઈલ (જેમ કે DF-21) ભવિષ્યમાં પરમાણુ ક્ષમતા માટે ઉપયોગમાં લેવાય તેવી અટકળો છે.
હાલમાં સૌથી સુરક્ષિત રસ્તો
મોજુદા સંજોગોમાં સાઉદી અરેબિયા માટે સૌથી વ્યવહારુ વિકલ્પ અમેરિકાની સુરક્ષા ગેરંટી અને “ન્યુક્લિયર અમ્બ્રેલા” પર ભરોસો રાખવો તે જ છે. આ રસ્તો તકનીકી જોખમથી મુક્ત અને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાના દાયરામાં છે.
જો ઈરાન પરમાણુ સીમા ઓળંગશે, તો પશ્ચિમ એશિયામાં પરમાણુ પ્રસાર રોકવો અત્યંત મુશ્કેલ બની જશે. મિડિલ ઈસ્ટમાં અસલી લડાઈ હવે માત્ર મિસાઈલોની નથી, પરંતુ પરમાણુ સંતુલન જાળવી રાખવાની છે.
