સમુદ્રથી જમીન સુધી…શું તેહરાન સહન કરી શકશે અમેરિકાના આ કઠોર પ્રતિબંધોનું સંકટ?
અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ ઈરાનને આર્થિક રીતે સંપૂર્ણપણે પાયમાલ કરવા માટે અત્યાર સુધીના સૌથી કડક પ્રતિબંધો લગાવવા જઈ રહ્યા છે. જળ અને થલ માર્ગે નાકાબંધી કરીને ઈરાનની કમાણીના તમામ રસ્તાઓ બંધ કરવાની તૈયારી છે. ફેબ્રુઆરીમાં શરૂ થયેલા સંઘર્ષ પછી હવે અમેરિકાએ પોતાની રણનીતિ સંપૂર્ણપણે બદલી નાખી છે અને તેહરાન પર અત્યાર સુધીનો સૌથી કઠોર આર્થિક પ્રહાર કરવાની કસમ ખાધી છે. અમેરિકાનો પ્રયાસ ઈરાનના તે દરેક સ્ત્રોતને કાપવાનો છે જ્યાંથી તેને નાણાકીય સહાય મળે છે.
આ સિલસિલામાં અમેરિકી ટ્રેઝરી સેક્રેટરી સ્કોટ બેસન્ટે એક મોટું નિવેદન આપતા સંકેત આપ્યો છે કે વાશિંગ્ટન તેહરાન પર એવા કડક પ્રતિબંધો લગાવવા જઈ રહ્યું છે જે દુનિયાએ પહેલા ક્યારેય જોયા નહીં હોય. આ સમગ્ર મામલે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ભારે ગરમાગરમી છવાયેલી છે. અમેરિકા, સંયુક્ત રાષ્ટ્ર અને યુરોપિયન યુનિયન 1970ના દાયકાના અંતથી જ ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમ, માનવાધિકારોના ઉલ્લંઘન અને ઉગ્રવાદી જૂથોને સમર્થન આપવાના મુદ્દાઓ પર પ્રતિબંધો લગાવતા આવ્યા છે. પરંતુ તાજેતરના યુદ્ધ પછી પરિસ્થિતિ ઝડપથી બગડી છે અને વાશિંગ્ટને દરિયાઈ, ઉર્જા તેમજ નાણાકીય મોરચે અનેક નવા પ્રતિબંધોની સાથે દરિયાઈ નાકાબંધી પણ શરૂ કરી દીધી છે.
ચીનની નાની રિફાઇનરીઓ પર કડક કાર્યવાહી
ચીન આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ઈરાની તેલનો સૌથી મોટો ખરીદદાર છે. વિશ્લેષક કંપનીઓના ડેટા અનુસાર, ચીન ઈરાનના 80 ટકાથી વધુ ક્રૂડ ઓઇલ ખરીદે છે. ચીનની નાની, સ્વતંત્ર રિફાઇનરીઓ – જેને ‘ટીપોટ્સ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે – આમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે. આ રિફાઇનરીઓ ચીનની કુલ રિફાઇનિંગ ક્ષમતાના એક ચતુર્થાંશ હિસ્સો ધરાવે છે અને ખૂબ જ પાતળા માર્જિન પર કાર્ય કરે છે. કારણ કે આ નાની રિફાઇનરીઓનો યુએસ નાણાકીય વ્યવસ્થા સાથે કોઈ સીધો સંબંધ નથી, તેથી યુએસ પ્રતિબંધોનો અગાઉ તેમના પર બહુ ઓછો પ્રભાવ પડ્યો હતો. હવે, યુએસ આ સંસ્થાઓ પર પણ પોતાની નજર રાખી રહ્યું છે, જેનો હેતુ ઈરાની તેલ માટેના આ સૌથી મોટા બજારને સંપૂર્ણપણે બંધ કરવાનો છે.
મોટા ચીની બેંકોને અમેરિકાની સીધી ચેતવણી
યુએસ ટ્રેઝરી ડિપાર્ટમેન્ટના ફોરેન એસેટ્સ કંટ્રોલ ઓફિસ (OFAC) એ પહેલાથી જ ચીન અને હોંગકોંગમાં નાની કંપનીઓ પર “ગૌણ પ્રતિબંધો” લાદી દીધા છે જે ઈરાની તેલ વેચાણમાંથી ભંડોળની હિલચાલને સરળ બનાવી રહી હતી અથવા શસ્ત્રો ખરીદવામાં મદદ કરી રહી હતી. હવે, ટ્રેઝરી ડિપાર્ટમેન્ટે મુખ્ય ચીની બેંકોને પણ કડક ચેતવણી આપી છે. યુએસએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જો ઈરાની ભંડોળ તેમની સિસ્ટમ દ્વારા પ્રક્રિયા કરવામાં આવશે, તો તેઓ પણ બ્લેકલિસ્ટિંગનો સામનો કરી શકે છે. જો કે, યુએસ આ પગલા સાથે સાવધાનીપૂર્વક આગળ વધી રહ્યું છે, કારણ કે ચીન ભવિષ્યની તકનીકો માટે જરૂરી મહત્વપૂર્ણ ખનિજોની નિકાસને પ્રતિબંધિત કરીને બદલો લઈ શકે છે.
નકલી કંપનીઓ અને જમીની નાકાબંધીનો નવો પ્લાન
નકલી કંપનીઓ અને જમીની નાકાબંધીનો નવો પ્લાનઈરાન પ્રતિબંધોથી બચવા માટે સતત નવા રસ્તાઓ શોધતો રહે છે. અમેરિકા હવે ચીનની સાથે-સાથે ખાડી દેશોમાં મોજૂદ તે તમામ વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓને નિશાન બનાવી રહ્યું છે જે ઈરાનને યુદ્ધ માટે નાણાં એકત્રિત કરવામાં મદદ કરી રહ્યા છે. ટ્રેઝરી વિભાગ સતત એવી નકલી કંપનીઓ પર પ્રહાર કરી રહ્યો છે જે ઈરાનના તેલ રાજસ્વને આયાત માટે ઉપયોગ કરે છે.
દરિયાઈ અને હવાઈ માર્ગો ઉપરાંત, યુએસ અને ઇઝરાયલી અધિકારીઓ ઈરાન સામે જમીન નાકાબંધી પર ગંભીરતાથી વિચાર કરી રહ્યા છે. આ પગલાને અમલમાં મૂકવા માટે ઇરાક, તુર્કી, પાકિસ્તાન, અફઘાનિસ્તાન અને અન્ય પડોશી દેશોના સહયોગની જરૂર પડશે. જો જમીન પર નાકાબંધી લાગુ કરવામાં આવે તો, ઈરાનમાં ખોરાક, ઊર્જા અને અન્ય આવશ્યક ચીજવસ્તુઓની આયાત સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ જશે; જોકે, જમીન પર આનો અમલ કરવો એ અત્યંત પડકારજનક કાર્ય માનવામાં આવે છે.
આ બધા ઉપરાંત, ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ તે દેશો પર નવા ભારે આયાત શુલ્ક (ટૅરિફ) લગાવવાની પણ ચેતવણી આપી રહ્યા છે જે ઈરાન સાથે કોઈપણ પ્રકારનો વ્યાપાર ચાલુ રાખે છે. કુલ મળીને, અમેરિકાના આ નવા ચક્રવ્યૂહથી ઈરાન માટે આગામી દિવસો અત્યંત કઠિન સાબિત થવાના છે.
