સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝમાં જહાજોને મળી રાહત, પણ ઈઝરાયેલ અને ઈરાન વચ્ચે તણાવ યથાવત
વર્તમાન વર્ષ ૨૦૨૬માં પશ્ચિમ એશિયા (મિડલ ઈસ્ટ) માં ચાલી રહેલો સંઘર્ષ એક અત્યંત નાજુક વળાંક પર આવી ગયો છે. અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ વચ્ચેના સંબંધોમાં અત્યારે ખેંચતાણ જોવા મળી રહી છે, જેનું મુખ્ય કારણ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ પ્રશાસન દ્વારા ઈરાન સાથે શાંતિ સમજૂતી કરવા માટે આગળ વધારવામાં આવેલો ૧૫-પોઈન્ટ પ્લાન છે.
ઈઝરાયેલને ડર છે કે ટ્રમ્પ પ્રશાસન યુદ્ધને વહેલી તકે સમાપ્ત કરવા માટે ઈરાનની તમામ શરતો માન્યા વિના જ ‘અધૂરી સમજૂતી’ (Incomplete Deal) સ્વીકારી લેશે, જે ભવિષ્યમાં ઈઝરાયેલની સુરક્ષા માટે મોટો ખતરો બની શકે છે.
ટ્રમ્પનો ૧૫-પોઈન્ટ શાંતિ પ્રસ્તાવ શું છે?
અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાન સાથેના યુદ્ધને રોકવા માટે એક વિસ્તૃત ૧૫ મુદ્દાઓનો શાંતિ પ્રસ્તાવ તૈયાર કર્યો છે. આ પ્રસ્તાવ પાકિસ્તાન, ઇજિપ્ત અને તુર્કી જેવા પ્રાદેશિક મધ્યસ્થીઓ દ્વારા ઈરાન સુધી પહોંચાડવામાં આવ્યો છે. આ યોજનાના મુખ્ય પાસાઓ નીચે મુજબ છે:
-
યુદ્ધનો અંત: બંને પક્ષો વચ્ચે તાત્કાલિક દુશ્મનાવટનો અંત લાવવો.
-
પરમાણુ કાર્યક્રમ: ઈરાન પરમાણુ હથિયારો બનાવવાની મહત્વાકાંક્ષા છોડી દે અને તેના સંવર્ધિત યુરેનિયમનો જથ્થો અમેરિકાને સોંપી દે.
-
સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ: ઈરાન આ મહત્વપૂર્ણ જળમાર્ગને તમામ વ્યાપારી જહાજો માટે ખુલ્લો રાખે.
-
પ્રાદેશિક સ્થિરતા: મિસાઈલ પ્રોગ્રામ અને મધ્ય પૂર્વમાં સક્રિય ઈરાન સમર્થિત પ્રોક્સી જૂથો પર નિયંત્રણ.
-
પ્રતિબંધોમાં રાહત: જો ઈરાન શરતો માને, તો તેના પર લાદવામાં આવેલા આર્થિક પ્રતિબંધો હટાવવા અને તેને વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં ફરી જોડવું.
ઈઝરાયેલની ચિંતા અને શંકા (Israel’s Skepticism)
ઈઝરાયેલના નેતાઓ આ શાંતિ વાટાઘાટોને ખૂબ જ શંકાની નજરે જોઈ રહ્યા છે. ઈઝરાયેલી સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, તેમને ડર છે કે ટ્રમ્પ માત્ર ‘હેડલાઇન્સ’ મેળવવા માટે અને યુદ્ધને તાત્કાલિક રોકવા માટે ઈરાન સાથે બાંધછોડ કરી લેશે.
-
અધૂરી સમજૂતીનો ભય: ઈઝરાયેલનું માનવું છે કે ટ્રમ્પ તેમની કેટલીક માંગણીઓ સંતોષાય તો પણ યુદ્ધ રોકવાનો નિર્ણય લઈ શકે છે, જ્યારે બાકીની ગંભીર સમસ્યાઓ (જેમ કે મિસાઈલ ટેકનોલોજી) ને ભવિષ્ય માટે બાકી રાખશે.
-
ઈરાનના ઈરાદા પર શંકા: ઈઝરાયેલી ગુપ્તચર સંસ્થાઓને શંકા છે કે ઈરાન ખરેખર નમતું જોખવા તૈયાર છે કે નહીં. ઈરાનના સંસદ સ્પીકર મોહમ્મદ બાકેર કાલિબાફે સીધી વાતચીતના અહેવાલોને ‘ફેક ન્યૂઝ’ ગણાવ્યા છે, જે ઈઝરાયેલની શંકાને વધુ મજબૂત કરે છે.
પાકિસ્તાનની ભૂમિકા અને શાંતિ સંમેલન
આ વિવાદમાં પાકિસ્તાન એક મહત્વપૂર્ણ મધ્યસ્થી તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન શહબાઝ શરીફે સત્તાવાર રીતે જાહેરાત કરી છે કે પાકિસ્તાન ઈસ્લામાબાદમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ‘પીસ સમિટ’ હોસ્ટ કરવા માટે તૈયાર છે.
-
ટ્રમ્પે પોતે આ મેસેજ સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરીને વાટાઘાટોમાં રસ દાખવ્યો છે.
-
આ સંમેલનમાં અમેરિકા તરફથી જેડી વેન્સ અથવા જેરેડ કુશ્નર અને ઈરાન તરફથી વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાગચી ભાગ લે તેવી શક્યતા છે.
ગ્રાઉન્ડ રિયાલિટી: સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ અને તેલના ભાવ
જ્યારે એકતરફ મુત્સદ્દીગીરી ચાલી રહી છે, ત્યારે બીજી તરફ સૈન્ય દબાણ પણ યથાવત છે. ઈરાને આત્મવિશ્વાસ વધારવાના પગલા તરીકે જાહેરાત કરી છે કે તે ‘બિન-વૈરભાવ ધરાવતા’ (Non-hostile) જહાજોને સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝમાંથી પસાર થવા દેશે.
આ જાહેરાત બાદ વૈશ્વિક બજારમાં તેલના ભાવમાં થોડી સ્થિરતા જોવા મળી છે, કારણ કે આ રસ્તો બંધ થવાથી દુનિયાભરમાં ઊર્જા સંકટ ઊભું થયું હતું. જોકે, ઈઝરાયેલ હજુ પણ ઈરાનના સૈન્ય મથકો અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર હુમલા ચાલુ રાખી રહ્યું છે.
શું શાંતિ શક્ય છે?
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અત્યારે ઈતિહાસમાં સૌથી મોટી રાજદ્વારી જીત મેળવવાની કોશિશ કરી રહ્યા છે, પરંતુ ઈરાન અને ઈઝરાયેલ વચ્ચેનો વિશ્વાસનો અભાવ આ માર્ગમાં મોટો અવરોધ છે. ઈઝરાયેલ માટે ‘સંપૂર્ણ વિજય’ થી ઓછું કંઈ પણ સ્વીકાર્ય નથી, જ્યારે ઈરાન તેના સાર્વભૌમત્વ અને સુરક્ષા સાથે બાંધછોડ કરવા માંગતું નથી.
