VPN નો ચોર રસ્તો બંધ! જાણો કેમ ભારત સરકારે લીધો વિદેશી કંપનીઓ સામે કડક એક્શન
આજના ડિજિટલ યુગમાં ઇન્ટરનેટ આપણી જિંદગીનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની ગયું છે. પરંતુ તેની સાથે જ સાયબર સુરક્ષા અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના સવાલો પણ જોડાયેલા છે. ભારતમાં વર્ચ્યુઅલ પ્રાઇવેટ નેટવર્ક (VPN) સેવાઓનો ઉપયોગ કરનારાઓ અને આ સુવિધા આપતી વિદેશી કંપનીઓ માટે એક ખૂબ જ મોટા સમાચાર સામે આવી રહ્યા છે. કેન્દ્ર સરકાર હવે આ કંપનીઓની મનમાની અને નિયમોના ઉલ્લંઘન સામે સખત વલણ અપનાવવાની તૈયારી કરી ચૂકી છે. મીડિયા અહેવાલો અનુસાર, સરકાર એક એવો મજબૂત અને કડક કાનૂની ઢાંચો તૈયાર કરી રહી છે જેનાથી VPN કંપનીઓ પર સીધો અંકુશ મેળવી શકાશે.
કડક કાયદાકીય માળખું અને ઓફિસ ખોલવાની અનિવાર્યતા
નવા કાયદાકીય પ્રસ્તાવ હેઠળ, ભારતમાં સેવા આપતી તમામ વિદેશી VPN કંપનીઓ માટે હવે ભારતીય સરહદની અંદર પોતાની કાયમી ઓફિસ (Permanent Office) ખોલવી ફરજિયાત બનશે. એટલું જ નહીં, આ કંપનીઓએ ભારતના કાયદાઓ અને નિયમોનું પાલન કરાવવા માટે સ્થાનિક નોડલ અથવા કમ્પ્લાયન્સ ઓફિસર્સ (Compliance Officers) ની નિમણૂક પણ કરવી પડશે.
જો કોઈ કંપની સરકારના આ આદેશો અથવા દેશની સુરક્ષા એજન્સીઓના નિર્દેશોનું પાલન કરવામાં આનાકાની કરશે, તો ભારતમાં નિયુક્ત તેના અધિકારીઓ સામે કડક કાનૂની કાર્યવાહી કરવામાં આવશે. અહેવાલો મુજબ, નિયમોનો ભંગ કરવા બદલ કંપનીના જવાબદાર અધિકારીઓને જેલની હવા પણ ખાવી પડી શકે છે. સરકાર આ મામલે કોઈપણ પ્રકારની બાંધછોડ કરવાના મૂડમાં નથી.
વર્ષ ૨૦૨૨ નો વિવાદ અને સર્વર હટાવવાની રણનીતિ
VPN કંપનીઓ પર આટલી મોટી કડકાઈ કરવાનું મુખ્ય કારણ તેમનું સરકારી આદેશો પ્રત્યેનું ઉદાસીન વલણ છે. વર્ષ ૨૦૨૨માં ભારતની મુખ્ય સાયબર સુરક્ષા એજન્સી ‘ઇન્ડિયન કમ્પ્યુટર ઇમરજન્સી રિસ્પોન્સ ટીમ’ (CERT-In) દ્વારા એક મહત્વપૂર્ણ નિર્દેશ જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો. આ નિર્દેશ હેઠળ, તમામ VPN કંપનીઓ માટે તેમના યૂઝર્સના નામ, ઇમેઇલ આઇડી, મોબાઇલ નંબર અને આઇપી એડ્રેસ (IP Address) જેવો સંવેદનશીલ ડેટા ઓછામાં ઓછા ૫ વર્ષ સુધી સુરક્ષિત રાખવો અનિવાર્ય કરાયો હતો. આનો મુખ્ય હેતુ સાયબર ગુનાઓ અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સામેના જોખમોને રોકવાનો હતો.
જોકે, એક્સપ્રેસ વીપીએન (ExpressVPN), નોર્ડ વીપીએન (NordVPN), પ્રોટોન વીપીએન (Proton VPN) અને સર્ફશાર્ક (Surfshark) જેવી વૈશ્વિક સ્તરની દિગ્ગજ કંપનીઓએ પ્રાઇવસીનું બહાનું ધરીને આ નિયમનો ઉગ્ર વિરોધ કર્યો હતો. ભારતીય કાયદાથી બચવા માટે આ કંપનીઓએ ભારતમાં રહેલા પોતાના ફિઝિકલ સર્વર્સ જ હટાવી દીધા હતા અને વર્ચ્યુઅલ સર્વર્સ દ્વારા ભારતીય ગ્રાહકોને સેવાઓ આપવાનું શરૂ રાખ્યું હતું.
VPN ની ટેકનોલોજી અને સુરક્ષા એજન્સીઓ સમક્ષનો પડકાર
VPN એટલે કે વર્ચ્યુઅલ પ્રાઇવેટ નેટવર્ક એ એક એવી ટેકનોલોજી છે જે યૂઝરના અસલી આઇપી એડ્રેસને છુપાવી દે છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ VPN ચાલુ કરીને ઇન્ટરનેટ વાપરે છે, ત્યારે તેનો ડેટા ટ્રાફિક અન્ય કોઈ દેશના સર્વર દ્વારા રૂટ થઈને પસાર થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ વ્યક્તિ ભારતમાં બેસીને ઇન્ટરનેટ વાપરી રહ્યો હોય, તો VPN ના કારણે એવું દેખાશે કે તે અમેરિકા, સિંગાપોર કે અન્ય કોઈ દેશમાં બેઠો છે.
આ બાયપાસ ટેકનોલોજીના કારણે ભારત સરકાર કે સુરક્ષા એજન્સીઓ દ્વારા દેશહિતમાં જે વેબસાઇટ્સ, એપ્સ કે ઓનલાઇન કન્ટેન્ટ બ્લોક કરવામાં આવ્યા હોય, તેને પણ આસાનીથી એક્સેસ કરી શકાય છે. ગુનેગારો અને અસામાજિક તત્વો આનો ગેરફાયદો ઉઠાવીને ગુનાહિત પ્રવૃત્તિઓ કરે છે અને એજન્સીઓ માટે તેમને ટ્રેક કરવા મુશ્કેલ બની જાય છે.
બ્લોક કન્ટેન્ટ જોવા માટેનો ‘ચોર રસ્તો’ અને ટેલિગ્રામનો કિસ્સો
તાજેતરના ભૂતકાળમાં એવું જોવામાં આવ્યું છે કે જ્યારે પણ સરકાર કોઈ સંવેદનશીલ મુદ્દે કે સુરક્ષાના કારણે કોઈ એપ કે વેબસાઇટ પર પ્રતિબંધ મૂકે છે, ત્યારે લોકો મોટી સંખ્યામાં VPN નો ઉપયોગ કરવા લાગે છે. આ એક પ્રકારનો ડિજિટલ ચોર રસ્તો બની ગયો છે.
આ બાબતનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ તાજેતરમાં જ જોવા મળ્યું હતું. NEET-UG ની રી-ટેસ્ટ પહેલાં, પેપર લીક અને અન્ય ગેરરીતિઓની આશંકાઓને રોકવા માટે સરકારે અસ્થાયી ધોરણે ટેલિગ્રામ (Telegram) એપ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. તે સમયે પ્રોટોન વીપીએનના જનરલ મેનેજર ડેવિડ પીટરસને સોશિયલ મીડિયા પર એક ચોંકાવનારો ખુલાસો કર્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું હતું કે ભારતમાં ટેલિગ્રામ બ્લોક થતાં જ તેમની વીપીએન એપના રજિસ્ટ્રેશનમાં અચાનક ૧૨૦% થી વધુનો ઉછાળો આવી ગયો હતો. સરકારે આ બાબતને ગંભીરતાથી લઈને તે પોસ્ટ અને ડેવિડ પીટરસનનું X (ટ્વિટર) એકાઉન્ટ બંને ભારતમાં બ્લોક કરી દીધા હતા.
રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને કાયદો વ્યવસ્થા સર્વોપરી
કેન્દ્ર સરકારનું માનવું છે કે કોઈપણ વિદેશી ટેકનોલોજી કંપની ભારતના કાયદાથી ઉપર હોઈ શકે નહીં. જો કોઈ પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ દેશ વિરોધી પ્રવૃત્તિઓ, અફવાઓ ફેલાવવા કે પ્રતિબંધિત સામગ્રી જોવા માટે થતો હોય, તો તેના પર લગામ કસવી જરૂરી છે. ડેટા સ્ટોર ન કરવાની જીદ પકડીને બેઠેલી VPN કંપનીઓ વાસ્તવમાં ભારતીય કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓની તપાસમાં અવરોધ ઊભો કરી રહી છે.
