ભારતમાં મોસમનો વિચિત્ર મિજાજ: દક્ષિણ અને પશ્ચિમમાં મુસળધાર, પણ ઉત્તર-પૂર્વના રાજ્યોમાં ચોમાસાની ભારે અછત
ભારતમાં વર્ષ 2026ની ચોમાસાની ઋતુ તેના અડધા તબક્કે પહોંચી ચૂકી છે, પરંતુ આ વખતે મોસમનો મિજાજ અત્યંત વિચિત્ર અને અસમાન જોવા મળી રહ્યો છે. ભારતીય હવામાન વિભાગ (IMD)ના તાજેતરના આંકડા મુજબ, દેશના એક હિસ્સામાં ભારે વરસાદ અને પૂરને કારણે જનજીવન અસ્તવ્યસ્ત થઈ ગયું છે, જ્યારે બીજી તરફ દેશના કેટલાક મહત્વપૂર્ણ કૃષિપ્રધાન અને ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યોમાં ચોમાસાના વરસાદની ગંભીર અછત નોંધાઈ છે.
હવામાન વિજ્ઞાનીઓના મતે, આ વખતે ‘ચોમાસાની પેટર્ન’માં આવેલું આ મોટું પરિવર્તન વૈશ્વિક આબોહવા પરિવર્તન (Climate Change) અને અલ-નિનો/લા-નિનાના સંકેતોનું પરિણામ છે. આ પરિસ્થિતિને કારણે ખેડૂતો, કૃષિ ક્ષેત્ર અને જળ સંસાધન વ્યવસ્થાપન માટે મોટો પડકાર ઊભો થયો છે.
દેશમાં ચોમાસાની અસમાન વહેંચણી: ક્યાંક પૂર, તો ક્યાંક સૂકો દુકાળ
સામાન્ય રીતે ભારતભરમાં ચોમાસાનો વરસાદ ચોક્કસ પેટર્નમાં થતો હોય છે, પરંતુ આ વર્ષે ચોમાસાનું વિતરણ અત્યંત અસંતુલિત રહ્યું છે:
અતિવૃષ્ટિ વાળા વિસ્તારો: ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, રાજસ્થાન અને કેરળ જેવા દક્ષિણ તથા પશ્ચિમી રાજ્યોમાં સામાન્ય કરતાં વધુ વરસાદ નોંધાયો છે. ભારે વરસાદના કારણે નદીઓ ઉભરાઈ છે અને નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં જળબંબાકારની સ્થિતિ સર્જાઈ છે.
વરસાદની અછત વાળા વિસ્તારો: બીજી તરફ બિહાર, ઉત્તર પ્રદેશ, ઝારખંડ, પશ્ચિમ બંગાળ અને ઉત્તર-પૂર્વ (North-East)ના સાત રાજ્યોમાં વરસાદનો ગંભીર ઘટાડો (Rainfall Deficit) જોવા મળ્યો છે. આ રાજ્યોમાં સામાન્ય કરતાં 20% થી લઈને 40% સુધી ઓછો વરસાદ થયો છે.
આ અસમાનતાને કારણે દેશના એક ભાગમાં પૂર રાહત કામગીરી ચાલી રહી છે, તો બીજા ભાગમાં ખેડૂતો વરસાદની ચાતક નજરે રાહ જોઈ રહ્યા છે.
કયા રાજ્યો સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત?
હવામાન વિભાગના રિપોર્ટ અનુસાર, ચોમાસાના આ તબક્કામાં જે રાજ્યોમાં સૌથી વધુ વરસાદની અછત નોંધાઈ છે તેમાં નીચે મુજબના રાજ્યો મુખ્ય છે:
બિહાર અને ઝારખંડ: આ બંને રાજ્યોમાં ચોમાસાના આરંભથી જ વરસાદી વાદળો દૂર રહ્યા છે. ખેતી માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણાતા જુલાઈ અને ઓગસ્ટ મહિનામાં જ પૂરતો વરસાદ ન થતાં ડાંગર (ચોખા)ની રોપણી ખોરવાઈ ગઈ છે.
ઉત્તર પ્રદેશ (પૂર્વ ભાગ): પૂર્વાંચલના મોટાભાગના જિલ્લાઓમાં આકરી ગરમી અને સૂકા વાતાવરણને કારણે સરેરાશ કરતાં ઓછો વરસાદ થયો છે.
અસમ અને ઉત્તર-પૂર્વીય રાજ્યો: ઉત્તર-પૂર્વ ભારત કે જે પોતાની હરિયાળી અને ભારે વરસાદ માટે જાણીતું છે, ત્યાં પણ આ વખતે વરસાદનું પ્રમાણ ચિંતાજનક રીતે ઓછું રહ્યું છે.
ખેતી પર ગંભીર અસર: ડાંગર અને કઠોળના ઉત્પાદન પર ખતરો
ભારતીય અર્થતંત્રમાં કૃષિ ક્ષેત્રનો ફાળો અત્યંત મહત્વનો છે અને દેશની 50% થી વધુ વસ્તી પ્રત્યક્ષ કે અપ્રત્યક્ષ રીતે ખેતી પર નિર્ભર છે. ચોમાસામાં અછતને કારણે સૌથી મોટો ફટકો ખરીફ પાકોને પડ્યો છે:
ડાંગરની વાવણીમાં વિલંબ: બિહાર, પશ્ચિમ બંગાળ અને યુપી જેવા મુખ્ય ચોખા ઉત્પાદક રાજ્યોમાં પૂરતું પાણી ન મળવાને કારણે ખેડૂતો સમયસર રોપણી કરી શક્યા નથી. આનાથી આ વર્ષે દેશમાં ચોખાના ઉત્પાદનમાં ઘટાડો થવાની ભીતિ સેવાઈ રહી છે.
કઠોળ અને તેલીબિયાં: વરસાદની અછત વાળા વિસ્તારોમાં કઠોળના પાક સુકાઈ રહ્યા છે, જેના કારણે ભવિષ્યમાં મોંઘવારી વધવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
ભૂગર્ભ જળસ્તરમાં ઘટાડો: વરસાદ ન થવાને કારણે બોરવેલ અને કૂવાના પાણીના સ્તર ઊંડા ગયા છે, જેથી સિંચાઈ માટે ડીઝલ અને વીજળીનો વપરાશ વધતાં ખેડૂતોનો ઉત્પાદન ખર્ચ વધી ગયો છે.
આબોહવા પરિવર્તન (Climate Change) અને હવામાન તજજ્ઞોનો અભિપ્રાય
હવામાન વિજ્ઞાનીઓના મતે, ચોમાસાની આ અનિયમિતતા પાછળ ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને અરબી સમુદ્ર તથા બંગાળની ખાડીના તાપમાનમાં થયેલો ફેરફાર જવાબદાર છે.
તજજ્ઞોનું કહેવું છે કે હવે ચોમાસા દરમિયાન ‘રેઈની ડેઝ’ (વરસાદના દિવસો) ઘટી રહ્યા છે, પરંતુ જ્યારે વરસાદ પડે છે ત્યારે ખૂબ જ ટૂંકા ગાળામાં ધોધમાર પડી જાય છે. એટલે કે, મહિનો આખો ધીમો અને આહલાદક વરસાદ પડવાને બદલે માત્ર ૨ થી ૩ દિવસમાં જ આખા મહિનાનો વરસાદ પડી જાય છે, જે જમીનમાં ઉતરવાને બદલે વહી જાય છે. આ પેટર્ન ખેતી માટે અતિશય નુકસાનકારક છે.
સરકાર અને તંત્ર માટે આગળનો રોડમેપ
ઓગસ્ટના બાકીના દિવસો અને સપ્ટેમ્બર મહિનામાં ચોમાસું કેવું રહે છે તેના પર દેશની આર્થિક સ્થિતિ અને ખેતીનો આધાર રહેશે. ચિંતાજનક સ્થિતિને જોતાં વિવિધ રાજ્ય સરકારો અને કેન્દ્ર સરકારે નીચે મુજબના પગલાં ભરવાની તૈયારી કરી છે:
દુકાળ રાહત યોજનાઓ: જે જિલ્લાઓમાં 30% કરતાં વધુ વરસાદની અછત છે ત્યાં ખેડૂતો માટે સબસિડી વાળા કેનાલ પાણી અને વીજળીની વ્યવસ્થા કરવી.
વૈકલ્પિક પાક આયોજન: કૃષિ વૈજ્ઞાનિકો ખેડૂતોને ઓછું પાણી માંગતા પાકો (જેમ કે બાજરી, જુવાર અને મગ) વાવવાની સલાહ આપી રહ્યા છે.
પાક વીમા યોજના: નુકસાન પામેલા ખેડૂતોને વળતર આપવા માટે પ્રધાનમંત્રી ફસલ વીમા યોજના હેઠળ દાવાઓની પ્રક્રિયા ઝડપી બનાવવાની માંગ થઈ રહી છે.
