ફિટનેસ કે ફ્રોડ? ક્રોસફિટ એથ્લેટ્સમાં વધતા હાર્ટ એટેકના કિસ્સાઓ પાછળનું સત્ય
સામાન્ય રીતે આપણે એવું માનીએ છીએ કે જે વ્યક્તિ દરરોજ કસરત કરે છે, ફિટ છે અને જેને કોઈ ખરાબ આદત (જેમ કે ધૂમ્રપાન) નથી, તેને હૃદયરોગનો હુમલો (Heart Attack) ન આવી શકે. પરંતુ, તાજેતરમાં ૩૫ વર્ષના ફિટનેસ અને ક્રોસફિટ (CrossFit) એથ્લેટ્સમાં જોવા મળતા હાર્ટ એટેકના કિસ્સાઓએ તબીબી જગતને વિચારતું કરી દીધું છે.
“હું ફિટ છું, ધૂમ્રપાન નથી કરતો”: છતાં ૩૫ વર્ષના ક્રોસફિટ એથ્લેટને હાર્ટ એટેક કેમ આવ્યો?
જ્યારે આપણે કોઈ ૩૫ વર્ષના યુવાનને જીમમાં ભારે વજન ઉપાડતા કે ક્રોસફિટ જેવી સખત કસરત કરતા જોઈએ છીએ, ત્યારે આપણે તેને ‘આરોગ્યનું પ્રતીક’ માનીએ છીએ. પરંતુ જ્યારે આવા જ કોઈ એથ્લેટને હાર્ટ એટેક આવે છે, ત્યારે પ્રશ્ન થાય છે કે: ક્યાં ભૂલ થઈ રહી છે? શું ફિટનેસ જ હૃદયરોગનું કારણ બની રહી છે?
સાઈલન્ટ કિલર: જેનેટિક્સ (વારસાગત કારણો)
ઘણીવાર આપણે બહારથી ગમે તેટલા ફિટ દેખાઈએ, પણ આપણા શરીરની અંદરની રચના અને લોહીની નળીઓ આપણા જનીનો (Genes) દ્વારા નક્કી થાય છે.
-
ફેમિલિયલ હાઈપરકોલેસ્ટરોલેમિયા: આ એક એવી સ્થિતિ છે જેમાં વ્યક્તિનું લિવર આનુવંશિક રીતે વધુ પડતું બેડ કોલેસ્ટ્રોલ (LDL) બનાવે છે. ભલે તે વ્યક્તિ ડાયેટમાં તેલ કે ઘી ન લેતી હોય, તો પણ તેની નળીઓમાં બ્લોકેજ થઈ શકે છે.
-
Lipoprotein (a): આ એક પ્રકારનું પ્રોટીન છે જે લોહીમાં હોય છે. જો તેનું સ્તર વારસાગત રીતે ઊંચું હોય, તો તે નળીઓમાં પ્લેક (કચરો) જમા કરે છે, જે એથ્લેટ્સમાં પણ હાર્ટ એટેક લાવી શકે છે.
ઓવરટ્રેનિંગ અને હૃદય પર દબાણ
ક્રોસફિટ એક ઉચ્ચ-તીવ્રતાવાળી (High-Intensity) કસરત છે. જ્યારે શરીરને તેની ક્ષમતા કરતા વધારે ખેંચવામાં આવે છે, ત્યારે:
-
માયોકાર્ડિયલ સ્કારિંગ: સતત વધુ પડતી તીવ્ર કસરત કરવાથી હૃદયના સ્નાયુઓ પર નાના ઘા (Scars) પડી શકે છે.
-
એરિથમિયા: હૃદયના ધબકારા અનિયમિત થઈ શકે છે, જે ક્યારેક જીવલેણ સાબિત થાય છે.
-
કોરોનરી આર્ટરી કેલ્સિફિકેશન: આશ્ચર્યજનક રીતે, કેટલાક એથ્લેટ્સમાં સામાન્ય લોકો કરતા નળીઓમાં કેલ્શિયમનું જમાવટ વધુ જોવા મળે છે, જે લાંબા ગાળે હાર્ટ એટેકનું કારણ બને છે.
સપ્લિમેન્ટ્સ અને પ્રોટીન પાવડરનો અતિરેક
ફિટનેસ ઈન્ડસ્ટ્રીમાં સ્નાયુઓ બનાવવા માટે લેવાતા કેટલાક સપ્લિમેન્ટ્સ હૃદય માટે જોખમી હોઈ શકે છે:
-
પ્રી-વર્કઆઉટ ડ્રિંક્સ: આમાં કેફીનનું પ્રમાણ ખૂબ વધારે હોય છે, જે અચાનક બ્લડ પ્રેશર અને ધબકારા વધારી દે છે.
-
સ્ટીરોઈડ્સ અથવા હોર્મોન્સ: ઘણીવાર જાણતા-અજાણતા લેવાતા પદાર્થો હૃદયની નળીઓને સખત બનાવી દે છે.
માનસિક તણાવ અને અપૂરતી ઊંઘ
“ફિટ દેખાવા” ના દબાણમાં ઘણા એથ્લેટ્સ માનસિક તણાવ (Stress) અને ઊંઘની કમીનો ભોગ બને છે.
-
જો તમે સવારે ૫ વાગ્યે વર્કઆઉટ કરવા માટે માત્ર ૪-૫ કલાકની ઊંઘ લો છો, તો તમારું શરીર ‘કોર્ટિસોલ’ (સ્ટ્રેસ હોર્મોન) મુક્ત કરે છે, જે હૃદય માટે અત્યંત હાનિકારક છે.
-
રિકવરીનો અભાવ: શરીરને કસરત જેટલી જ જરૂર આરામની હોય છે. રિકવરી વગરનું વર્કઆઉટ હૃદયને થકવી નાખે છે.
‘એથ્લેટિક હાર્ટ’ વિરુદ્ધ ‘હાર્ટ ડિસીઝ’
તબીબી તપાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે એથ્લેટ્સના હૃદયના સ્નાયુઓ જાડા થઈ જાય છે (Hypertrophy). આ કસરતને કારણે થતો ફેરફાર છે, પરંતુ જો તે મર્યાદા બહાર જાય, તો તે હૃદયની લોહી પંપ કરવાની ક્ષમતાને ઘટાડી શકે છે.
સાવચેતીના પગલાં: ફિટ લોકોએ શું કરવું જોઈએ?
૧. રેગ્યુલર ચેકઅપ: માત્ર ફિટ દેખાવું પૂરતું નથી. ૩૦ વર્ષ પછી લિપિડ પ્રોફાઇલ, ECG અને TMT ટેસ્ટ કરાવતા રહેવું જોઈએ. ૨. વારસાગત ઇતિહાસ: જો પરિવારમાં કોઈને નાની ઉંમરે હાર્ટ એટેક આવ્યો હોય, તો વિશેષ કાળજી લેવી. ૩. શરીરનું સાંભળો: જો વર્કઆઉટ દરમિયાન છાતીમાં દબાણ, વધુ પડતો પરસેવો કે જડબામાં દુખાવો થાય, તો તેને નજરઅંદાજ ન કરો. ૪. સંતુલિત આહાર: માત્ર પ્રોટીન જ નહીં, પણ હૃદય માટે હેલ્ધી ફેટ્સ (ઓમેગા-૩) અને ફાઈબર પણ જરૂરી છે.
નિષ્કર્ષ
૩૫ વર્ષના ક્રોસફિટ એથ્લેટને હાર્ટ એટેક આવવો એ એક રિમાઇન્ડર છે કે “ફિટનેસ” અને “હેલ્થ” (આરોગ્ય) બે અલગ વસ્તુઓ છે. તમે બહારથી ફિટ હોઈ શકો છો, પણ અંદરથી સ્વસ્થ રહેવા માટે યોગ્ય આરામ, તણાવમુક્ત જીવન અને તબીબી તપાસ અનિવાર્ય છે. સખત કસરત કરો, પણ હૃદયની મર્યાદાને સમજીને.
