શું આંગળીઓ ચટકાવવાથી હાડકાં તૂટે છે? જાણો ‘કટ-કટ’ અવાજનું સાચું વૈજ્ઞાનિક રહસ્ય!
ઘણા લોકોને આંગળીઓ ચટકાવવાની કે વળાંક આપવાની ટેવ હોય છે. તમે ઓફિસમાં, ઘરમાં કે મિત્રો સાથે બેઠા હોવ, ત્યારે આસપાસ કોઈકને આંગળીઓ ચટકાવતા જોઈ શકો છો. આ ક્રિયા કરવાથી ઘણા લોકોને રાહત અનુભવાય છે, પરંતુ આ દરમિયાન જે ‘કટ-કટ’ અવાજ આવે છે, તે ઘણાને મૂંઝવણમાં મૂકે છે કે આ અવાજ શાનો છે અને શું તે હાડકાં તૂટવાનો સંકેત છે?
આ અવાજ શા માટે આવે છે અને તેના પાછળનું વૈજ્ઞાનિક કારણ શું છે, તે વિશે આપણે વિગતવાર જાણીએ.
સાંધાઓનું વિજ્ઞાન: કટ-કટ અવાજનું રહસ્ય
આંગળીઓ ચટકાવવાથી આવતા અવાજને સમજવા માટે, આપણે સૌ પ્રથમ આપણા સાંધાઓ (Joints)ની રચનાને સમજવી જરૂરી છે. આપણા શરીરના સાંધાઓ, ખાસ કરીને આંગળીઓ અને ઘૂંટણ જેવા સાઇનૉવિયલ સાંધાઓ (Synovial Joints), એક ખાસ પ્રકારના પ્રવાહીથી ઘેરાયેલા હોય છે, જેને સાઇનૉવિયલ પ્રવાહી (Synovial Fluid) કહેવામાં આવે છે.
આ પ્રવાહી એક લુબ્રિકન્ટ (Lubricant) તરીકે કામ કરે છે, જે હાડકાંના છેડાને એકબીજા સાથે ઘસાતા અટકાવે છે અને હલનચલનને સરળ બનાવે છે. સાઇનૉવિયલ પ્રવાહીમાં ઓક્સિજન, નાઇટ્રોજન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ જેવા ઓગળેલા વાયુઓ (Dissolved Gases) હોય છે.
વૈજ્ઞાનિક સમજૂતી: બબલનું બનવું અને તૂટવું
આંગળીઓ ચટકાવવાથી આવતા અવાજ અંગે બે મુખ્ય સિદ્ધાંતો સ્વીકારવામાં આવ્યા છે:
૧. કેવિટેશન સિદ્ધાંત
આ સિદ્ધાંત સૌથી વધુ સ્વીકૃત છે. જ્યારે આપણે આંગળીઓને ખેંચીએ છીએ કે વળાંક આપીએ છીએ, ત્યારે સાંધાની બે સપાટીઓ એકબીજાથી દૂર ખેંચાય છે. આનાથી સાઇનૉવિયલ પ્રવાહીમાં દબાણ (Pressure) ઝડપથી ઘટે છે.
દબાણ ઘટવાથી, પ્રવાહીમાં ઓગળેલા વાયુઓ ઝડપથી બહાર આવે છે અને નાના ગેસના પરપોટા (Gas Bubbles) બનાવે છે, જે અવાજ પેદા કરે છે. આ પરપોટો બનવાની પ્રક્રિયાને ‘કેવિટેશન’ કહેવાય છે.
જ્યારે આંગળીને વધુ ખેંચવામાં આવે છે, ત્યારે સાંધાની જગ્યા વધે છે અને આ પરપોટા ઝડપથી તૂટી જાય છે (Collapse), જેના કારણે તીવ્ર ‘કટ-કટ’ અવાજ ઉત્પન્ન થાય છે. એકવાર પરપોટા તૂટી ગયા પછી, આ વાયુઓને ફરીથી પ્રવાહીમાં ઓગળવામાં સમય લાગે છે. આ જ કારણ છે કે તમે એક જ આંગળીને તરત જ બીજી વાર ચટકાવી શકતા નથી; સામાન્ય રીતે તમારે ફરીથી ચટકાવતા પહેલા ૧૫ થી ૩૦ મિનિટ રાહ જોવી પડે છે.
૨. બબલ રેઝોનન્સ સિદ્ધાંત
૨૦૧૫ માં યુનિવર્સિટી ઓફ આલ્બર્ટાના સંશોધકોએ એક નવો સિદ્ધાંત રજૂ કર્યો, જેમાં જણાવાયું કે આંગળી ખેંચવાથી ગેસનો પરપોટો બને છે અને તે પરપોટો બનવાનો અવાજ જ ‘કટ-કટ’ અવાજ છે. તેમના મતે, પરપોટો તૂટવાથી નહીં, પરંતુ તેના બનવાથી અવાજ આવે છે.
જોકે, બન્ને સિદ્ધાંતોમાં મુખ્ય આધાર સાઇનૉવિયલ પ્રવાહીમાં રહેલા વાયુના પરપોટા પર છે.
શું આંગળીઓ ચટકાવવી હાનિકારક છે?
આંગળીઓ ચટકાવવા અંગે એક ખૂબ જ જૂની માન્યતા છે કે તેનાથી ગઠિયા (Arthritis) થઈ શકે છે અથવા સાંધા નબળા પડી શકે છે. પરંતુ આધુનિક વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો આ વાતને સમર્થન આપતા નથી.
- ડૉ. ડોનાલ્ડ એલ. ઉંગર (Dr. Donald L. Unger) નામના એક ડોક્ટરે ૫૦ વર્ષ સુધી તેમના ડાબા હાથની આંગળીઓ ચટકાવી, જ્યારે જમણા હાથની નહીં. ૫૦ વર્ષ પછી, તેમણે નોંધ્યું કે તેમના બંને હાથમાં ગઠિયાના કોઈ લક્ષણો જોવા મળ્યા નહોતા. તેમને આ અભ્યાસ માટે ૨૦૦૯ માં Ig Nobel Prize પણ આપવામાં આવ્યું હતું.
- મોટાભાગના અભ્યાસો દર્શાવે છે કે આંગળીઓ ચટકાવવાથી લાંબા ગાળે ગઠિયા થવાનું જોખમ વધતું નથી.
જો કે, કેટલાક સંશોધનો સૂચવે છે કે જો તમે ખૂબ જોરથી અને આક્રમક રીતે આંગળીઓ ચટકાવો છો, તો તેનાથી સમય જતાં સાંધાની આસપાસના લિગામેન્ટ્સ (Ligaments) અને સ્નાયુઓ (Tendons)માં થોડો સોજો કે નબળાઈ આવી શકે છે.
આંગળીઓ ચટકાવવાથી આવતો ‘કટ-કટ’ અવાજ એ સાંધાના પ્રવાહીમાં વાયુના પરપોટા બને અથવા તૂટે છે તેના કારણે આવે છે. મોટા ભાગના પુરાવા સૂચવે છે કે આ ટેવ સામાન્ય રીતે ગંભીર કે લાંબા ગાળાની સમસ્યાઓનું કારણ બનતી નથી. જોકે, જો તમને આંગળીઓ ચટકાવતી વખતે પીડા થતી હોય અથવા તમારા સાંધામાં સોજો આવતો હોય, તો ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે.
