તેલની રમત: કેવી રીતે વિદેશી યુદ્ધ તમારા રસોડાના બજેટને હચમચાવી શકે છે?
વર્તમાન સમયમાં પશ્ચિમ એશિયા (મિડલ ઈસ્ટ) માત્ર સંઘર્ષનું કેન્દ્ર નથી રહ્યું, પરંતુ તે વૈશ્વિક અર્થતંત્રના ધબકારા સમાન બની ગયું છે. ત્યાં થતી નાની અમથી હલચલ પણ દુનિયાના ખૂણે ખૂણે તેલના ભાવ અને મોંઘવારી પર સીધી અસર કરે છે. તાજેતરના અહેવાલો મુજબ, પશ્ચિમ એશિયામાં વધી રહેલા ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવને કારણે વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં ભારે અસ્થિરતા જોવા મળી રહી છે. આ સંઘર્ષ માત્ર સીમાઓ સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેની માઠી અસરો ભારત જેવા ઊર્જા-આશ્રિત દેશો પર ઊંડી પડી રહી છે.
સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ અને રશિયન ગેસોલિન પ્રતિબંધ: વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠા પર જોખમ
પશ્ચિમ એશિયાના સંઘર્ષમાં સૌથી મોટું જોખમ ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ (Strait of Hormuz) પર તોળાઈ રહ્યું છે. આ દરિયાઈ માર્ગ વિશ્વના કુલ કાચા તેલના વેપારનો મુખ્ય હિસ્સો ધરાવે છે. જો આ માર્ગમાં કોઈ પણ પ્રકારનો અવરોધ આવે, તો વૈશ્વિક શિપિંગ રૂટ્સ અને વેપાર પ્રવાહ ખોરવાઈ શકે છે. જ્યારે તેલના ટેન્કરો અટકી જાય છે, ત્યારે પુરવઠામાં ઘટાડો થાય છે અને પરિણામે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ આસમાને પહોંચે છે.
બીજી તરફ, રશિયાએ પણ પોતાના આંતરિક પુરવઠાને સુરક્ષિત કરવા અને સ્થાનિક બજારમાં ઈંધણના વધતા ભાવોને કાબૂમાં લેવા માટે ગેસોલિન નિકાસ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ લાદી દીધો છે. આ ઘટનાક્રમે વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં ‘બળતામાં ઘી હોમવા’ જેવું કામ કર્યું છે. રશિયા જેવા મોટા નિકાસકાર દેશનો આ નિર્ણય ભારત માટે ચિંતાનો વિષય છે, કારણ કે ભારત છેલ્લા કેટલાક સમયથી રશિયા પાસેથી મોટા પ્રમાણમાં તેલની આયાત કરી રહ્યું છે. આ સંજોગોમાં ભારત માટે પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાતો પૂરી કરવી એ એક મોટો પડકાર બની રહ્યો છે.
ભારતીય અર્થતંત્ર પર અસર: ફુગાવો અને વિકાસ દર સામે પડકારો
ભારત માટે આ અસ્થિરતા માત્ર તેલના ભાવ પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે આખા દેશના આર્થિક માળખાને અસર કરે છે. જ્યારે કાચા તેલના ભાવ વધે છે, ત્યારે દેશમાં પરિવહન ખર્ચ વધે છે, જેની સીધી અસર જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુઓના ભાવ પર પડે છે. આનાથી ‘ફુગાવો’ (Inflation) વધે છે, જે સામાન્ય માણસના ખિસ્સા પર બોજ વધારે છે.
આ ઉપરાંત, ભારતનો ‘કરન્ટ એકાઉન્ટ ડેફિસિટ’ (CAD) એટલે કે ચાલુ ખાતાની ખાધ વધવાનું જોખમ પણ રહેલું છે. ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું ૮૦% થી વધુ તેલ આયાત કરે છે, અને જો તેલ મોંઘું થાય તો વિદેશી મુદ્રાનો મોટો હિસ્સો બહાર જાય છે. આ પરિસ્થિતિ ઉડ્ડયન (Aviation) અને કૃષિ (Agriculture) જેવા મહત્વના ક્ષેત્રોને પણ મંદ કરી શકે છે. ખેતીમાં વપરાતા ડીઝલ અને વિમાનમાં વપરાતા ઈંધણ (ATF) ના ભાવ વધતા આ ક્ષેત્રોમાં વિકાસની ગતિ ધીમી પડી શકે છે. વળી, પશ્ચિમ એશિયામાં લાખો ભારતીયો વસે છે, જેમની સુરક્ષા અને આર્થિક સ્થિતિ પણ આ યુદ્ધ જેવી સ્થિતિમાં જોખમમાં મૂકાઈ છે.
ભારતની વ્યૂહાત્મક તૈયારીઓ: આત્મનિર્ભરતા અને સ્ત્રોતોનું વૈવિધ્યકરણ
પશ્ચિમ એશિયાના આ સંકટ વચ્ચે ભારત સરકાર હાથ જોડીને બેસી રહી નથી. ભારતે ખૂબ જ વ્યૂહાત્મક રીતે પગલાં લીધાં છે. સૌથી પહેલા, ભારત સરકારે ઘરેલું એલપીજી (LPG) ઉત્પાદનને મહત્તમ કરવા પર ભાર મૂક્યો છે જેથી સામાન્ય રસોડાના બજેટને સુરક્ષિત કરી શકાય. આ ઉપરાંત, ભારતે માત્ર એક કે બે દેશો પર નિર્ભર રહેવાને બદલે કાચા તેલની આયાત માટેના સ્ત્રોતોનું ‘વૈવિધ્યકરણ’ (Diversification) કર્યું છે. રશિયા, આફ્રિકન દેશો અને અન્ય ક્ષેત્રોમાંથી તેલ ખરીદીને ભારતે પોતાની સપ્લાય ચેઈન મજબૂત બનાવી છે.
સરકારી અહેવાલો મુજબ, વિદેશમાં રહેતા ભારતીયોના હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે પણ વિશેષ વ્યવસ્થાઓ કરવામાં આવી છે. દેશની ઊર્જા સુરક્ષા જાળવી રાખવા માટે વ્યૂહાત્મક પેટ્રોલિયમ રિઝર્વ (SPR) નો ઉપયોગ કરવાની યોજનાઓ પર પણ કામ ચાલી રહ્યું છે. આ તમામ પગલાંનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એ છે કે વૈશ્વિક અસ્થિરતાની અસર ભારતના ગ્રાહકો પર ઓછામાં ઓછી પડે. ભારતની આ ‘સ્ટ્રેટેજિક ઓટોનોમી’ એટલે કે વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતા તેને આ મુશ્કેલ સમયમાં સ્થિર રહેવા માટે મદદ કરી રહી છે.
