મોબાઈલ સ્ક્રોલિંગ આરામ નથી પણ મગજ માટે સ્લો પોઇઝન છે! રિસર્ચમાં થયો ચોંકાવનારો ખુલાસો.
આજના આધુનિક અને ડિજિટલ યુગમાં માણસ કદાચ જ ક્યારેય ખરાબ વિચારો કે ટેન્શન વિના શાંતિથી બેસી શકે છે. ભૂતકાળના દિવસો યાદ કરીએ તો, પહેલાં લાંબી મુસાફરી દરમિયાન લોકો બારીની બહાર કુદરતી નજારા જોતા-જોતા કલાકો વિતાવી દેતા હતા. કોઈ જગ્યાએ લાઇનમાં ઊભા રહેવાનું હોય ત્યારે લોકો આસપાસની વસ્તુઓ, માણસો અને પ્રકૃતિને મહેસૂસ કરતા હતા. રાત્રે સૂતા પહેલાં આપણું મગજ આપોઆપ શાંત અને ધીમું પડી જતું હતું, જેના કારણે ગાઢ ઊંઘ આવતી હતી.
પરંતુ, હવે સમય સંપૂર્ણપણે બદલાઈ ગયો છે. આજે આપણી જિંદગીની દરેક ખાલી ક્ષણ કોઈ ને કોઈ નાની-મોટી સ્ક્રીન (મોબાઈલ, ટીવી કે ટેબ્લેટ) થી ભરાઈ ગઈ છે. ક્યારેક મોબાઈલના નોટિફિકેશન, ક્યારેક ઈન્સ્ટાગ્રામ-યુટ્યુબના શોર્ટ્સ અને રીલ્સ, ક્યારેક ઓડિયો પોડકાસ્ટ તો ક્યારેક વોટ્સએપ પર સતત આવતા મેસેજ. આ બધી ડિજિટલ વ્યસ્તતા વચ્ચે આપણા મગજને જે અસલી આરામ મળવો જોઈએ, તે મળી જ નથી રહ્યો.
શું આ ડિજિટલ આદતથી આપણા પર કોઈ અસર પડી રહી છે?
આ સવાલનો જવાબ ન્યુરોલોજિસ્ટ્સ (મગજના રોગોના નિષ્ણાતો) હા માં આપે છે. ડૉક્ટરોના મતે, ચોવીસ કલાક આપણને મળતું આ ‘બેકગ્રાઉન્ડ સ્ટિમ્યુલેશન’ (માનસિક ઉત્તેજના) માણસના મગજની કામ કરવાની કુદરતી શૈલીને બદલી રહ્યું છે. બહારથી જોતાં ભલે કોઈ વ્યક્તિ સોફા કે બેડ પર આરામથી સૂતો કે બેઠો દેખાય, પરંતુ જો તેના હાથમાં મોબાઈલ છે અને સ્ક્રોલિંગ ચાલુ છે, તો તેનું મગજ અંદરથી સતત સક્રિય અને દોડતું રહે છે.
આ જ સૌથી મોટું કારણ છે કે આજકાલ લોકો કોઈપણ પ્રકારની શારીરિક મહેનત કે દોડધામ કર્યા વિના પણ દિવસના અંતે માનસિક રીતે ભારે થાક, કંટાળો અને નબળાઈ અનુભવે છે.
શું આપણું બ્રેઈન ૨૪ કલાક એક્ટિવ રહેવા માટે બન્યું છે?
હોસમેટ હોસ્પિટલ્સના જાણીતા ન્યુરોલોજિસ્ટ ડૉ. પ્રભુએ આ વિષય અંગે ‘ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા’ (TOI) સાથે વાતચીત કરતા એક મોટો ખુલાસો કર્યો છે. તેમણે જણાવ્યું કે, કુદરતે માનવ મગજને ક્યારેય પણ આ રીતે સતત ચોવીસે કલાક કાર્યરત કે ઉત્તેજિત રહેવા માટે બનાવ્યું જ નથી. જૂના જમાનામાં દિવસ દરમિયાન આપણને અજાણતા જ એવા નાના-નાના અસંખ્ય પળો મળી જતા હતા, જ્યારે આપણી પાસે કરવા માટે કંઈ નહોતું અને મગજ આપોઆપ શાંત (Idle Mode) થઈ જતું હતું.
પરંતુ, હવે આપણી જિંદગીની એ તમામ ખાલી જગ્યાઓ ડિજિટલ ઉપકરણોએ છીનવી લીધી છે. ડૉ. પ્રભુ ઉમેરે છે કે, સ્માર્ટફોન, સોશિયલ મીડિયાની માયાજાળ, દર સેકન્ડે આવતા નોટિફિકેશન્સ અને દુનિયા સાથે હંમેશા ઓનલાઈન કનેક્ટેડ રહેવાનું માનસિક દબાણ માણસના મગજને ક્યારેય હળવું થવા દેતું નથી.
મગજ હંમેશા એક્ટિવ રહેવાને કારણે શરીર પર શું અસર થાય છે?
માનસિક સ્વાસ્થ્યના નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ, આ સમસ્યાની સૌથી ભયાનક બાબત એ છે કે આ માનસિક થાક આપણને તરત જ વર્તાતો નથી. લોકોને એવી ભ્રમણા હોય છે કે ઓફિસેથી કે કામેથી આવ્યા બાદ મોબાઈલ સ્ક્રોલ કરવો અથવા મોડી રાત સુધી વીડિયો જોવા તે એક પ્રકારનો આરામ (Relaxation) છે. પરંતુ વાસ્તવિકતામાં, જ્યારે તમે સ્ક્રીન પર નવું કન્ટેન્ટ જુઓ છો, ત્યારે તમારું મગજ તે નવી માહિતી, દ્રશ્યો અને આંકડાઓને પ્રોસેસ કરવા માટે અંદરથી સખત મહેનત કરતું હોય છે.
આ સતત ચાલતી પ્રક્રિયાને કારણે આપણું નર્વસ સિસ્ટમ (ચેતાતંત્ર) હંમેશા એક હળવી સતર્ક અવસ્થા એટલે કે ‘અલર્ટ મોડ’ માં રહે છે. ધીમે-ધીમે આ આદત નીચે મુજબની ગંભીર બીમારીઓ અને સમસ્યાઓમાં ફેરવાઈ જાય છે:
-
માનસિક થાક (Mental Fatigue): સવારે ઉઠતાની સાથે જ ફ્રેશનેસ લાગવાને બદલે થાક અનુભવાવો.
-
એકાગ્રતાનો અભાવ (Lack of Focus): કોઈ એક કામ કે અભ્યાસ પર લાંબો સમય ધ્યાન કેન્દ્રિત ન કરી શકવું.
-
ઇમોશનલ બર્નઆઉટ (Emotional Burnout): સ્વભાવ ચીડિયો થઈ જવો, નાની વાતોમાં ગુસ્સે થઈ જવું અને માનસિક સંતુલન ગુમાવવું.
અમેરિકાની પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થા ‘નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ્સ ઓફ હેલ્થ’ (NIH) દ્વારા કરવામાં આવેલા સંશોધનમાં પણ આ વાત પર મહોર મારવામાં આવી છે. રિસર્ચ અનુસાર, જરૂરિયાત કરતાં વધુ સ્ક્રીન ટાઈમ રાખવો અને મોડી રાત સુધી ડિજિટલ દુનિયામાં ખોવાયેલા રહેવાથી માણસની ઊંઘની ગુણવત્તા (Sleep Quality) બગડે છે, તેનું ભાવનાત્મક સંતુલન ખોરવાય છે અને યાદશક્તિ પર વિપરીત અસર પડે છે. ખાસ કરીને રાત્રે અંધારામાં થતું સતત રીલ્સનું સ્ક્રોલિંગ મગજને એવું ભ્રમિત કરે છે કે હજુ દિવસ જ છે, જેને કારણે મગજ સુવાના સમયે પણ હાઇ-એલર્ટ મોડ પર જ રહે છે.
આ ડિજિટલ થાકમાંથી બહાર કેવી રીતે નીકળવું?
આ સમસ્યામાંથી બચવા માટે ન્યુરોલોજિસ્ટ્સ કેટલીક સરળ પણ અસરકારક ટિપ્સ આપે છે, જેને રોજિંદા જીવનમાં અપનાવવી ખૂબ જ જરૂરી છે:
-
ડિજિટલ ડિટોક્સ (Digital Detox): દિવસ દરમિયાન ઓછામાં ઓછો ૧ કલાક એવો નક્કી કરો જ્યારે તમે મોબાઈલ, લેપટોપ કે ટીવીથી સંપૂર્ણ દૂર રહો. તે સમયે કાં તો વોક પર જાઓ અથવા પરિવાર સાથે વાતો કરો.
-
નોટિફિકેશન બંધ કરો: સોશિયલ મીડિયા એપ્સના બિનજરૂરી નોટિફિકેશન્સને કાયમ માટે મ્યૂટ અથવા બંધ કરી દો, જેથી વારંવાર મોબાઈલ હાથમાં લેવાની ઈચ્છા ન થાય.
-
નો-સ્ક્રીન સ્લીપ રૂલ: રાત્રે સૂવાના ઓછામાં ઓછા ૪૫ મિનિટ પહેલાં તમામ ગેજેટ્સને તમારાથી દૂર મૂકી દો. તેના બદલે કોઈ પુસ્તક વાંચો અથવા હળવું સંગીત સાંભળો.
-
ખાલી સમયનો આનંદ લો: મુસાફરી દરમિયાન કે ક્યાંય પ્રતીક્ષા કરતી વખતે અકળાઈને મોબાઈલ કાઢવાને બદલે શાંતિથી બેસવાની અને મગજને વિચારો મુક્ત રાખવાની આદત કેળવો.
