શાળાથી પીજી સુધી દીકરીઓની હરણફાળ: શિક્ષણમાં હવે છોકરીઓ આગળ, નવી પેઢી બદલી રહી છે દેશની તસવીર
નેશનલ સ્ટેટિસ્ટિકલ ઓફિસ (NSO) દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા ‘ભારતમાં મહિલાઓ અને પુરુષો 2025’ શીર્ષકવાળા અહેવાલમાં આશાસ્પદ વિગતો બહાર આવી છે. આ અહેવાલ મુજબ, છોકરીઓ હવે પ્રાથમિક શાળાથી લઈને અનુસ્નાતક (PG) સુધીના અભ્યાસમાં છોકરાઓ કરતાં આગળ નીકળી રહી છે. આ માત્ર આંકડા નથી, પરંતુ ભારતીય સમાજમાં થઈ રહેલા માનસિક પરિવર્તનનો પુરાવો છે.
શાળાકીય શિક્ષણમાં મજબૂત પકડ
રિપોર્ટના આંકડા મુજબ, પ્રાથમિકથી લઈને ઉચ્ચ માધ્યમિક સ્તર સુધી છોકરીઓના નોંધણી (Enrollment) ના આંકડા છોકરાઓ કરતા વધારે છે. એક સમયે જ્યાં દીકરીઓને શાળાએ મોકલવી એક પડકાર માનવામાં આવતો હતો, ત્યાં આજે શાળાઓમાં દીકરીઓની સંખ્યા અને હાજરી બંનેમાં ધરખમ વધારો થયો છે. નવી શિક્ષણ નીતિના અમલીકરણ બાદ આ બદલાવ વધુ સ્પષ્ટ રીતે જોવા મળ્યો છે.
ફક્ત પ્રવેશ લેવાના મામલે જ નહીં, પરંતુ ભણતર અધવચ્ચે છોડી દેવાના (Dropout) મામલે પણ સ્થિતિ સુધરી છે. વર્ષ 2022-23 થી 2024-25 વચ્ચે છોકરીઓના ડ્રોપઆઉટ રેટમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. ખાસ કરીને મિડલ અને પ્રિપરેટરી સ્તર પર છોકરીઓએ અભ્યાસ ચાલુ રાખવામાં છોકરાઓ કરતા વધુ સાતત્ય બતાવ્યું છે.
સાક્ષરતાનો ભેદ હવે ભૂતકાળ બની રહ્યો છે
જો આપણે દેશની કુલ સાક્ષરતાની વાત કરીએ તો સ્ત્રી અને પુરુષ વચ્ચે હજુ પણ 14 ટકા જેટલો તફાવત છે, જે અગાઉની પેઢીની અસર છે. પરંતુ જો આપણે 15 થી 24 વર્ષની યુવા પેઢીની વાત કરીએ, તો આ તફાવત ઘટીને માત્ર 3.8 ટકા જ રહી ગયો છે. આ આંકડો સૂચવે છે કે નવી પેઢીમાં શિક્ષણના મામલે કોઈ લિંગભેદ રહ્યો નથી. 1981માં જ્યાં મહિલા સાક્ષરતા માત્ર 30.6 ટકા હતી, જે હવે 70 ટકાને પાર કરી ચૂકી છે.
હાયર એજ્યુકેશન: કોલેજોમાં પણ દીકરીઓનું શાસન
ઉચ્ચ શિક્ષણ એટલે કે કોલેજ અને યુનિવર્સિટી સ્તરે પણ ચિત્ર બદલાઈ રહ્યું છે. ઉચ્ચ શિક્ષણમાં છોકરીઓનો ગ્રોસ એનરોલમેન્ટ રેશિયો (GER) વધીને 30.2 ટકા થયો છે, જ્યારે છોકરાઓનો રેશિયો 28.9 ટકા છે. આનો અર્થ એ થયો કે આજે કોલેજમાં એડમિશન લેવામાં પણ દીકરીઓ આગળ છે.
રિપોર્ટના સૌથી મહત્વના મુદ્દાઓ:
કુલ પાસ થનારા વિદ્યાર્થીઓમાં 51.48 ટકા હિસ્સો મહિલાઓનો છે.
એમફિલ જેવા ઉચ્ચ સ્તરના સંશોધન અભ્યાસમાં 76 ટકા વિદ્યાર્થીનીઓ છે.
અન્ડરગ્રેજ્યુએટ (UG) અને પોસ્ટગ્રેજ્યુએટ (PG) માં અડધાથી વધુ સંખ્યા યુવતીઓની છે.
જોકે, વિષયોની પસંદગીમાં હજુ પણ થોડો તફાવત જોવા મળે છે. છોકરીઓ આર્ટસ, સાયન્સ, સોશિયલ સાયન્સ અને મેડિકલ ક્ષેત્રમાં વધુ જોવા મળે છે, જ્યારે એન્જિનિયરિંગ, ટેકનોલોજી અને મેનેજમેન્ટ જેવા ક્ષેત્રોમાં હજુ પણ છોકરાઓની સંખ્યા વધારે છે.
ખર્ચ અને અભ્યાસના વર્ષોમાં હજુ પણ તફાવત
આ પ્રગતિની વચ્ચે કેટલીક વાસ્તવિકતાઓ એવી પણ છે જે વિચારવા જેવી છે. ભારતમાં મહિલાઓના સરેરાશ અભ્યાસના વર્ષો 7.4 છે, જ્યારે દેશની સરેરાશ 8.4 વર્ષની છે. આનો અર્થ એ છે કે ઘણી દીકરીઓ હજુ પણ ઉચ્ચ શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યા પહેલા અભ્યાસ છોડી દે છે.
સૌથી ચોંકાવનારી બાબત શિક્ષણ પર થતો ખર્ચ છે. આજે પણ એક વર્ષમાં છોકરાના શિક્ષણ પર સરેરાશ ₹13,901 ખર્ચવામાં આવે છે, જ્યારે છોકરીના શિક્ષણ પર આ રકમ ₹12,101 છે. આ દર્શાવે છે કે માનસિકતા બદલાઈ રહી છે છતાં સંસાધનોની ફાળવણીમાં હજુ પણ થોડો પક્ષપાત જોવા મળે છે.
