સેન્સેક્સ-નિફ્ટી સામસામે કેમ અથડાયા? બજારના નવા નિયમો પર નિતિન કામથનો સણસણતી ખુલાસો
ભારતીય શેરબજારમાં હાલના દિવસોમાં એક વિચિત્ર પરિસ્થિતિ જોવા મળી રહી છે. મુખ્ય સૂચકાંકો જેવા કે સેન્સેક્સ અને નિફ્ટી ઘણીવાર વિરુદ્ધ દિશામાં ચાલતા જોવા મળે છે, જેના કારણે સામાન્ય રોકાણકારો ભારે મૂંઝવણમાં મુકાઈ ગયા છે. આ પરિસ્થિતિ વચ્ચે ઓનલાઈન બ્રોકરેજ ફર્મ ‘ઝેરોધા’ (Zerodha) ના સ્થાપક અને સીઈઓ નિતિન કામથે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ X (ટ્વિટર) પર એક સવિસ્તર પોસ્ટ શેર કરીને શેરબજારની વર્તમાન સ્થિતિ અને નવા અમલમાં આવેલા ક્લોઝિંગ ઓક્શન સેશન (CAS – Closing Auction Session) વિશે મહત્વની બાબતો સ્પષ્ટ કરી છે.
ખોટા સમયે અમલીકરણ અને RBI ના નવા નિયમોનો પડકાર
નિતિન કામથે જણાવ્યું કે ક્લોઝિંગ ઓક્શન સેશન (CAS) લાવવાનો સમય ખૂબ જ અયોગ્ય રહ્યો છે. તેનું મુખ્ય કારણ એ છે કે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) દ્વારા બેંકોના કેપિટલ માર્કેટ એક્સપોઝર અંગેના નવા નિયમો પણ આ જ સમયે અમલમાં આવી રહ્યા છે. આ નવા નિયમો બેંકોને કેપિટલ માર્કેટની પ્રવૃત્તિઓમાં રોકાણ કે ભંડોળ પૂરું પાડવા પર ચોક્કસ મર્યાદાઓ મૂકે છે.
જે સમયે બજારને વધુ લિક્વિડિટી (રોકડ પ્રવાહ) ની જરૂર હોય, તે જ સમયે આવા નિયમો આવવાથી બજાર પર દબાણ વધ્યું છે. કામથનું માનવું છે કે CAS ની કાર્યપદ્ધતિમાં પણ કેન્દ્રિય નિયમનકારો દ્વારા થોડા સુધારા અને ફેરફારો કરવાની જરૂર પડી શકે છે.
ભારતીય બજારમાં લિક્વિડિટી અને માળખાકીય ઊંડાઈનો અભાવ
ભારતમાં શેરબજારનો વ્યાપ ચોક્કસપણે વધ્યો છે અને આજે ૧૩ કરોડથી વધુ નોંધાયેલા રોકાણકારો છે. પરંતુ વાસ્તવિકતા એ છે કે દૈનિક ધોરણે સક્રિય રીતે ટ્રેડિંગ કરતા ટ્રેડર્સની સંખ્યા માત્ર ૨૦ થી ૩૦ લાખ જેટલી જ છે.
નિતિન કામથના જણાવ્યા મુજબ:
-
વૈવિધ્યસભર ઇકોસિસ્ટમનો અભાવ: ભારતમાં કેશ માર્કેટ (Cash Market), ફ્યુચર્સ (Futures), ઈટીએફ (ETFs) અને ક્લોઝિંગ ઓક્શન વચ્ચે બંને તરફી (खरीદ-વેચાણ) લિક્વિડિટી પૂરી પાડે તેવી મજબૂત અને વિવિધ પ્રકારના ટ્રેડર્સ ધરાવતી ઇકોસિસ્ટમ નથી.
-
ક્લોઝિંગ ઓક્શન ક્યારે સફળ થાય?: જ્યારે બજારમાં ઊંડાઈ (Deep Liquidity) હોય અને તેમાં માર્કેટ મેકર્સ, આર્બિટ્રેજર્સ (Arbitrageurs) અને વિવિધ સમયગાળા માટે રોકાણ કરનારા રોકાણકારો જોડાયેલા હોય ત્યારે જ ક્લોઝિંગ ઓક્શન યોગ્ય રીતે કામ કરે છે. આવી સ્થિતિમાં જ્યારે કેશ માર્કેટ અને ફ્યુચર્સ વચ્ચે ભાવનો તફાવત ઊભો થાય છે, ત્યારે આર્બિટ્રેજર્સ તરત જ વચ્ચે પડીને એ તફાવત દૂર કરી દે છે. પરંતુ ભારતમાં આ ક્ષમતા ખૂબ મર્યાદિત છે.
કેશ માર્કેટમાં ‘શોર્ટ સાઈડ’ પોઝિશન લેવાની મુશ્કેલી
બજારમાં સંતુલન જાળવવા માટે તેજી (Bullish) અને મંદી (Bearish) બંને પ્રકારના વિચારો વ્યક્ત કરવાની સરળતા હોવી જોઈએ. જો ટ્રેડર્સ માત્ર ખરીદી જ કરી શકતા હોય અને વેચવામાં કે શોર્ટિંગ (Shorting) કરવામાં મુશ્કેલી પડતી હોય, તો બજારમાં વિસંગતતાઓ ઊભી થવી સ્વાભાવિક છે.
કામથે ટાંક્યું કે ભારતમાં કેશ માર્કેટમાં ‘શોર્ટ વ્યુ’ (Mandi) વ્યક્ત કરવો લગભગ અશક્ય છે. ભારત પાસે સિક્યોરિટીઝ લેન્ડિંગ એન્ડ બોરોઇંગ (SLB) મિકેનિઝમ છે ખરી, પણ તે પૂરતું સરળ કે બહોળા પ્રમાણમાં વપરાતું નથી. જ્યાં સુધી શેરો ઉધાર લઈને શોર્ટ કરવાનું સરળ ન બને, ત્યાં સુધી બજારમાં કૃત્રિમ રીતે ઉપર તરફનું માળખાકીય દબાણ રહેવું સ્વાભાવિક છે.
ફ્યુચર્સ અને ઓપ્શન્સ વચ્ચે ટેક્સ અને ખર્ચનો તફાવત
બજારમાં અસંતુલન ઊભું થવાનું બીજું એક મુખ્ય કારણ વિવિધ નાણાકીય સાધનો (Financial Instruments) વચ્ચેનો ટ્રેડિંગ ખર્ચ છે.
એપ્રિલ ૨૦૨૬માં ફ્યુચર્સ ટ્રેડિંગ પર સિક્યોરિટીઝ ટ્રાન્ઝેક્શન ટેક્સ (STT) વધારીને કરારના કુલ મૂલ્યના ૦.૦૫ ટકા કરવામાં આવ્યો હતો. જ્યારે ઓપ્શન્સ (Options) પર STT નો દર ટકાવારીની દ્રષ્ટિએ વધુ હોવા છતાં, તે માત્ર ‘પ્રીમિયમ’ પર વસૂલવામાં આવે છે. આ કારણે ફ્યુચર્સમાં ટ્રેડિંગ કરવું ઓપ્શન્સ કરતાં વધુ ખર્ચાળ બની જાય છે. જ્યારે એક સાધન બીજા કરતાં વધુ આકર્ષક કે સસ્તું બને છે, ત્યારે ટ્રેડર્સનો પ્રવાહ બદલાય છે અને બજારમાં અસ્થિરતા આવે છે.
