60ની ઉંમરે પણ મગજ 20 જેવું દોડશે! જાણો બ્રેઇન હેલ્થ સિક્રેટ્સ
ઉંમર વધવાની સાથે સામાન્ય ભૂલકણાપણું આવવું એ કુદરતી પ્રક્રિયા છે, પરંતુ દરેક વ્યક્તિમાં તેનું પ્રમાણ અલગ-અલગ હોઈ શકે છે. આપણા મગજની કાર્યક્ષમતા અને યાદશક્તિ કેવા રહેશે, તેનો મોટાભાગનો આધાર આપણા ‘કોગ્નિટિવ રિઝર્વ’ (Cognitive Reserve) પર રહેલો છે. આ મગજની એક એવી ક્ષમતા છે, જે ઉંમર વધવાની સાથે થતા માનસિક ફેરફારો અથવા નુકસાન સામે મગજને અનુકૂળ થવામાં, પુનર્ગઠન કરવામાં અને સતત કાર્યરત રહેવામાં મદદ કરે છે.
જેમ જેમ ઉંમર વધે છે, તેમ ન્યુરોડિજનરેટિવ રોગો (જેમ કે ડિમેન્શિયા કે અલ્ઝાઇમર) થવાનું જોખમ પણ વધે છે. તેથી જ મગજને સુરક્ષિત રાખવું અને આ કોગ્નિટિવ રિઝર્વને મજબૂત બનાવવું ખૂબ જરૂરી છે. આ કામ કોઈ જટિલ દવાઓથી નહીં, પરંતુ રોજિંદા જીવનની નાની અને સરળ આદતો દ્વારા કરી શકાય છે.
ડિમેન્શિયા નિષ્ણાતનું શું કહેવું છે?
‘એપોચ એલ્ડર કેર’ ના સીઇઓ અને કો-ફાઉન્ડર તેમજ ડિમેન્શિયા નિષ્ણાત નેહા સિન્હાના જણાવ્યા અનુસાર, આપણું મગજ આપણે ધારીએ છીએ તેના કરતાં પણ વધુ ડાયનેમિક (સક્રિય) છે. આપણું કોગ્નિટિવ રિઝર્વ દર્શાવે છે કે આપણી યાદશક્તિ કેવી રીતે સંગ્રહિત થાય છે અને તે આપણી વાસ્તવિકતાનું નિર્માણ કરે છે.
ડિમેન્શિયા એ એક એવી સ્થિતિ છે જે માનસિક અને જ્ઞાનાત્મક કાર્યોને અસર કરે છે. પરંતુ જો આપણે જાણીજોઈને અને સતત પ્રયાસો કરીને મગજની આ અનામત ક્ષમતા (રિઝર્વ) વિકસાવીએ, તો ડિમેન્શિયાનું જોખમ નોંધપાત્ર રીતે ઘટી જાય છે. વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશન (WHO) ના સંશોધનો દર્શાવે છે કે ડિમેન્શિયાના લગભગ ૪૫ ટકા કિસ્સાઓ એવા પરિબળો અને આદતો સાથે જોડાયેલા છે, જેમાં આપણે ફેરફાર કરી શકીએ છીએ. આ પરિબળો માત્ર આપણા જનીનો (Genes) પર આધારિત નથી, પરંતુ આપણી દિનચર્યા પર આધાર રાખે છે.
મગજને તંદુરસ્ત અને મજબૂત બનાવતી ૭ રોજિંદી આદતો
તમારા મગજને વધુ લવચિક અને સક્રિય બનાવવા માટે નિષ્ણાતે નીચે મુજબની ૭ સરળ આદતો અપનાવવાની સલાહ આપી છે:
૧. નવી ભાષા અથવા સંગીત સાધન શીખો કોઈ નવી ભાષા શીખવી અથવા બેન્જો, ગિટાર કે પિયાનો જેવા સંગીતના સાધનો વગાડવા, જે બંને હાથનો ઉપયોગ કરાવે છે, તે મગજની રચનામાં સકારાત્મક ફેરફાર કરે છે. ન્યુરોપ્લાસ્ટિસિટી (મગજના નવા ચેતાકોષીય જોડાણો) ને સક્રિય કરવાનો અને માનસિક તેમજ મોટર પાથવેને જાગ્રત રાખવાનો આ સૌથી અસરકારક રસ્તો છે.
૨. પૂરતી અને સારી ઊંઘ લો ઊંઘ સાથે ક્યારેય સમાધાન ન કરો. તાજેતરના ન્યુરોલોજી અભ્યાસો અનુસાર, લાંબા સમય સુધી અસ્વસ્થ ઊંઘ અથવા અનિદ્રા (Insomnia) ની સમસ્યા માનસિક કાર્યક્ષમતામાં ૪૦ ટકા સુધીનો ઘટાડો કરી શકે છે. ઊંઘ દરમિયાન મગજ પોતાનું સમારકામ કરે છે અને ઝેરી તત્વોને બહાર કાઢે છે.
૩. નિયમિત હેલ્થ ચેકઅપ કરાવો સાંભળવામાં તકલીફ પડવી, આંખે ઝાંખપ આવવી કે બ્લડ પ્રેશર વધવું જેવી બાબતોને ઉંમરની સામાન્ય અસર ગણીને અણગણશો નહીં. ઓછું સંભળાવું, ઓછું દેખાવું અને હાઈ બ્લડ પ્રેશર મગજના કોષોને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. યોગ્ય સમયે નિદાન અને સારવાર મગજને લાંબા ગાળાના નુકસાનથી બચાવે છે.
૪. દરરોજ શારીરિક રીતે સક્રિય રહો દરરોજ માત્ર ૩૦ મિનિટનું ચાલવું, કસરત કરવી કે હળવી શારીરિક હિલચાલ કરવી પણ મગજની કામગીરીમાં સુધારો કરે છે. શારીરિક પ્રવૃત્તિથી મગજમાં લોહીનો પ્રવાહ વધે છે, જે નવા કોષોના વિકાસમાં મદદરૂપ બને છે.
૫. આહાર પ્રત્યે સભાન બનો (MIND ડાયેટ) તમે શું ખાઓ છો તેની સીધી અસર મગજ પર પડે છે. લીલા શાકભાજી, સૂકો મેવો (નટ્સ), બેરીઝ, અનાજ અને પ્રોટીનયુક્ત સંતુલિત આહાર (MIND ડાયેટ) લેવાથી મગજને નુકસાન થવાનું જોખમ ઘટે છે. ઓમેગા-૩ અને એન્ટી-ઓક્સિડન્ટ્સથી ભરપૂર ખોરાક મગજનું રક્ષણ કરે છે.
૬. સામાજિક સંબંધો મજબૂત બનાવો ઉંમરના પાછલા તબક્કામાં લોકો સાથે મળવું-હળવું અને સામાજિક રીતે સક્રિય રહેવું મગજ માટે ઔષધ સમાન છે. મિત્રો, પરિવાર અને પડોશીઓ સાથે વાતો કરવી, સુખ-દુઃખ વહેંચવાં તે મગજને માનસિક રીતે ઉત્સાહિત રાખે છે અને કોગ્નિટિવ રિઝર્વ વધારે છે.
૭. મગજને સતત કોઈને કોઈ પ્રવૃત્તિમાં પરોવાયેલું રાખો મગજને ક્યારેય ‘ઓટોપાયલટ’ મોડ પર ન રાખો. વાંચન કરવું, ડાયરી કે વિચારો લખવા, ક્રોસવર્ડ કે સુડોકુ જેવી પઝલ્સ ઉકેલવી અથવા નવી કળા શીખવી – જે મગજ પાસે સતત વિચાર કરાવે છે, તેનાથી માનસિક તંદુરસ્તી જળવાઈ રહે છે.
ભારત માટે આ વિષય શા માટે અત્યંત મહત્વનો છે?
ભારતમાં વૃદ્ધોની વસ્તી ઝડપથી વધી રહી છે, ત્યારે મગજની તંદુરસ્તી વિશે જાગૃતિ લાવવી ખૂબ જ જરૂરી બની ગઈ છે. એક અંદાજ મુજબ, વર્ષ ૨૦૫૦ સુધીમાં ભારતમાં વૃદ્ધોની સંખ્યા વધીને લગભગ ૩૪ કરોડ થઈ જશે. હાલમાં ૬૦ વર્ષથી વધુ વયના આશરે ૯૦ લાખ ભારતીયો ડિમેન્શિયા સાથે જીવી રહ્યા છે, અને વર્ષ ૨૦૩૬ સુધીમાં આ આંકડો વધીને ૧.૭ કરોડ સુધી પહોંચવાની શંકા છે.
આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે માનસિક આરોગ્ય પ્રત્યે ધ્યાન આપવાનો આ યોગ્ય સમય છે. મગજને સ્વસ્થ રાખવા માટે કોઈ મોટા કે અશક્ય ફેરફારો કરવાની જરૂર નથી. આ એવી ૭ નાની અને સરળ આદતો છે, જેને આપણે આપણા રોજિંદા જીવનમાં ખૂબ સરળતાથી અપનાવી શકીએ છીએ.
