ભારત-અમેરિકા વચગાળાની વ્યાપાર સમજૂતી: 30 ટ્રિલિયનનું બજાર કે ‘આર્થિક શરણાગતિ’? વિપક્ષ અને સરકાર વચ્ચે જંગ
ભારત અને અમેરિકાએ એક વચગાળાની વ્યાપાર સમજૂતી (Interim Agreement) નું માળખું તૈયાર કરી લીધું છે, જેને લઈને દેશમાં રાજકીય ગરમાવો તેજ થયો છે. જ્યાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ તેને બંને દેશો માટે “મોટા સમાચાર” અને “ઐતિહાસિક સીમાચિહ્ન” ગણાવ્યું છે, ત્યાં વિપક્ષી દળોએ તેને અમેરિકી દબાણ સામે “આત્મસમર્પણ” (surrender) ગણાવ્યું છે.
સમજૂતીના મુખ્ય મુદ્દા: નિકાસકારોને રાહત અને મોટી ખરીદીનો વાયદો
આ નવા માળખા હેઠળ, અમેરિકાએ ભારતીય નિકાસ પર લાગતા જવાબી ટેરિફ (reciprocal tariffs) ને ઘટાડીને 18% કરવા પર સહમતી દર્શાવી છે, જે પહેલા કેટલાક કિસ્સાઓમાં 50% સુધી હતો. આ ઉપરાંત:
- MSME અને રોજગાર: વાણિજ્ય મંત્રી પીયૂષ ગોયલના જણાવ્યા અનુસાર, આ ડીલ ભારતીય નિકાસકારો માટે 30 ટ્રિલિયનનું બજાર ખોલશે, જેનાથી ટેક્સટાઇલ, ચામડું, રસાયણો અને મશીનરી જેવા શ્રમ-પ્રધાન ક્ષેત્રોને લાભ થશે અને લાખો નોકરીઓ પેદા થશે.
- શૂન્ય શુલ્ક: જેનરિક દવાઓ, રત્નો અને આભૂષણો તેમજ વિમાનના સ્પેરપાર્ટ્સ પર ટેક્સ ઘટાડીને શૂન્ય કરવામાં આવી શકે છે.
- મોટી ખરીદી: ભારતે આગામી 5 વર્ષમાં અમેરિકા પાસેથી $500 બિલિયન મૂલ્યના ઉર્જા ઉત્પાદનો, વિમાન, કિંમતી ધાતુઓ અને ટેકનોલોજી ખરીદવાનો ઈરાદો વ્યક્ત કર્યો છે.
રશિયન તેલ અને અમેરિકી ‘નિરીક્ષણ’ પર વિવાદ
આ સમજૂતીનો સૌથી વિવાદાસ્પદ પાસું રશિયન તેલની આયાત બંધ કરવાની પ્રતિબદ્ધતા છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ભારત પર લાદવામાં આવેલ 25% દંડ શુલ્ક હટાવી દીધો છે, પરંતુ એક્ઝિક્યુટિવ ઓર્ડરમાં જણાવાયું છે કે ભારતે “પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે રશિયન તેલની આયાત બંધ કરવાની” ખાતરી આપી છે. અહેવાલો અનુસાર, અમેરિકા એક મોનિટરિંગ કમિટી (નિરીક્ષણ સમિતિ) પણ બનાવશે જે ભારતના તેલની આયાત પર નજર રાખશે, જેને લઈને ભારતની સાર્વભૌમત્વ પર સવાલો ઉભા થઈ રહ્યા છે.
વિપક્ષનો હુમલો: ‘હગલોમેસી’ અને ખેડૂતોનો ડર
વિપક્ષે આ ડીલને લઈને સરકાર પર આકરા પ્રહારો કર્યા છે. કોંગ્રેસ મહાસચિવ જયરામ રમેશે તેને ‘હગલોમેસી’ (Huglomacy) નામ આપતા આરોપ લગાવ્યો કે પીએમ મોદીએ ટ્રમ્પ સામે સંપૂર્ણ શરણાગતિ સ્વીકારી લીધી છે.
- ખેડૂતો પર સંકટ: રાહુલ ગાંધી અને ઉદિત રાજ સહિતના વિપક્ષી નેતાઓએ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે કે અમેરિકી કૃષિ ઉત્પાદનો (જેમ કે ટ્રી નટ્સ, સોયાબીન તેલ અને તાજા ફળો) માટે ભારતીય બજાર ખોલવાથી સ્થાનિક ખેડૂતો સ્પર્ધા કરી શકશે નહીં.
- સંસદમાં ચર્ચાની માંગ: મનીષ તિવારી અને પ્રિયંકા ચતુર્વેદી જેવા નેતાઓએ આરોપ લગાવ્યો કે આ વાતચીત નથી પણ વોશિંગ્ટનનો “આદેશ” છે.
સરકારનો બચાવ: કૃષિ અને ડેરી ક્ષેત્ર સુરક્ષિત
આ ટીકાઓ વચ્ચે, કેન્દ્રીય કૃષિ મંત્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે સ્પષ્ટ કર્યું કે ભારતે તેના કૃષિ અને ડેરી ક્ષેત્ર (જેમ કે ઘઉં, ચોખા, દૂધ અને પોલ્ટ્રી) ના હિતો સાથે કોઈ બાંધછોડ કરી નથી. નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે પણ કહ્યું કે આ સમજૂતી ભારતીય MSMEs ને વૈશ્વિક મૂલ્ય શૃંખલાઓ સાથે જોડવામાં મદદ કરશે.
