સંબંધોમાં તિરાડ અને ટેક્સની ઝંઝટ: શું તમે જાણો છો જોઈન્ટ એકાઉન્ટના આ ‘સાઈડ ઈફેક્ટ્સ’?
બેંકમાં જ્યારે આપણે ‘જોઈન્ટ એકાઉન્ટ’ (Joint Account) ખોલાવવા જઈએ છીએ, ત્યારે બેંક અધિકારીઓ આપણને તેના ફાયદા ગણાવતા થાકતા નથી. “સાહેબ, બંનેને એક્સેસ મળશે”, “એક જ ડેબિટ કાર્ડથી કામ ચાલી જશે”, “પૈસાની હેરાફેરી સરળ રહેશે” – આ બધું સાંભળવામાં અને વાંચવામાં ખૂબ સારું લાગે છે. કપલ્સ, માતા-પિતા અને સંતાનો અથવા બિઝનેસ પાર્ટનર્સ માટે આ એક આદર્શ વ્યવસ્થા જેવી લાગે છે.
પરંતુ, સિક્કાની બીજી બાજુ કંઈક અલગ છે. બેંક ક્યારેય તમને એ ‘સાઈડ ઈફેક્ટ્સ’ વિશે નથી જણાવતી જે તમારા સંબંધોમાં તિરાડ પાડી શકે છે અથવા તમને ટેક્સની જાળમાં ફસાવી શકે છે. નાણાકીય બાબતોમાં જ્યારે બે લોકો જોડાય છે, ત્યારે માત્ર પ્રેમ કે વિશ્વાસથી કામ નથી ચાલતું, ત્યાં કાયદાકીય ગૂંચવણો પણ હોય છે. જોઈન્ટ એકાઉન્ટના ફોર્મ પર સહી કરતા પહેલા, ચાલો એ પાંચ મહત્વની વાતો સમજીએ જે બેંક તમને ભાગ્યે જ કહેશે.
1. ટેક્સની જવાબદારી: વ્યાજ કોના ખાતામાં ગણાશે?
જોઈન્ટ એકાઉન્ટમાં સૌથી મોટી ગૂંચવણ ‘ઈનકમ ટેક્સ’ની હોય છે. ઘણા લોકો એવું માને છે કે જો ખાતામાં બે નામ છે, તો ટેક્સ પણ અડધો-અડધો વહેંચાઈ જશે. પરંતુ આવું નથી હોતું.
સામાન્ય રીતે, ઇનકમ ટેક્સ વિભાગ એ વ્યક્તિને જવાબદાર ગણે છે જેનું નામ ખાતામાં ‘ફર્સ્ટ હોલ્ડર’ (પ્રથમ ધારક) તરીકે છે. જો ખાતામાં જમા થયેલી રકમ પર મોટું વ્યાજ મળે છે, તો તે વ્યાજની આવક પ્રથમ ધારકની કુલ આવકમાં ઉમેરાશે. જો પહેલો વ્યક્તિ ઉચ્ચ ટેક્સ સ્લેબમાં હોય, તો તેણે આખું ટેક્સ ભરવું પડશે, ભલે તે પૈસા બીજા ભાગીદારના કેમ ન હોય! આ બાબતે જો પહેલેથી સ્પષ્ટતા ન હોય, તો રિટર્ન ફાઇલ કરતી વખતે મોટી મુશ્કેલી ઊભી થઈ શકે છે.
2. વિશ્વાસનો અભાવ અને ‘ઓપરેટિંગ’ મોડની ગૂંચવણ
જોઈન્ટ એકાઉન્ટ ખોલાવતી વખતે આપણે ‘Either or Survivor’ (કોઈપણ એક અથવા બચી ગયેલ વ્યક્તિ) મોડ પસંદ કરીએ છીએ. આનો અર્થ એ છે કે બંનેમાંથી કોઈપણ એક વ્યક્તિ પોતાની સહીથી પૈસા ઉપાડી શકે છે.
પરંતુ જો ભવિષ્યમાં સંબંધો બગડે અથવા વિશ્વાસ ડગમગે, તો એક પાર્ટનર બીજાને જાણ કર્યા વગર ખાતામાંથી બધા જ પૈસા ઉપાડી શકે છે. આવા કિસ્સામાં બેંક કંઈ કરી શકતી નથી, કારણ કે તમે તેમને પહેલેથી જ ઓથોરિટી આપેલી હોય છે. જો તમે ‘Jointly’ મોડ રાખ્યો હોય, તો દરેક ચેક કે ટ્રાન્ઝેક્શનમાં બંનેની સહી જોઈશે. આ સુરક્ષિત છે, પણ વ્યવહારમાં તે ખૂબ જ કંટાળાજનક અને અઘરું બની જાય છે.
3. લોન અને દેવાની જવાબદારી: ‘સરખે હિસ્સે’ નુકસાન
જોઈન્ટ એકાઉન્ટનો એક ભયાનક પક્ષ એ છે કે જો કોઈ એક પાર્ટનરે બેંક પાસેથી કોઈ લોન લીધી હોય અને તે ચૂકવી ન શકે, તો બેંક તે રકમ વસૂલવા માટે તમારા જોઈન્ટ એકાઉન્ટને સીલ કરી શકે છે અથવા તેમાંથી પૈસા કાપી શકે છે.
ધારો કે પત્નીએ બિઝનેસ લોન લીધી છે અને તે ડિફોલ્ટ થાય છે, તો બેંક પતિના એ પૈસા પણ લઈ શકે છે જે જોઈન્ટ એકાઉન્ટમાં પડેલા છે. એટલે કે, એકની ભૂલની સજા બીજાને ભોગવવી પડી શકે છે. કાયદાકીય ભાષામાં આને ‘Joint and Several Liability’ કહેવામાં આવે છે, જેના વિશે બેંક મેનેજર ક્યારેય ખુલીને વાત નથી કરતા.
4. નોમિનેશન અને વારસાઈ હકની ગૂંચ
ઘણા લોકો માને છે કે જો જોઈન્ટ એકાઉન્ટ છે અને એક વ્યક્તિનું અવસાન થાય, તો બીજાને પૈસા આપોઆપ મળી જશે. ‘Either or Survivor’ કિસ્સામાં આ સાચું છે, પણ માત્ર પૈસા ઉપાડવા પૂરતું.
વાસ્તવિકતામાં, જો અવસાન પામનાર વ્યક્તિના અન્ય વારસદારો (જેમ કે ભાઈ-બહેન કે બાળકો) તે રકમ પર દાવો કરે, તો મામલો કાનૂની ગૂંચમાં ફસાઈ શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટના કેટલાક ચુકાદાઓ મુજબ, હયાત વ્યક્તિ માત્ર ‘ટ્રસ્ટી’ તરીકે તે પૈસા રાખે છે, તે સંપૂર્ણ માલિક નથી બની જતી જો અન્ય કાયદેસરના વારસદારો હોય. આથી, જોઈન્ટ એકાઉન્ટ હોવા છતાં યોગ્ય ‘વીલ’ (વસિયતનામું) હોવું અત્યંત જરૂરી છે.
5. ક્રેડિટ સ્કોર પર અસર
આ એક એવો મુદ્દો છે જેના વિશે બહુ ઓછા લોકો જાણે છે. જો જોઈન્ટ એકાઉન્ટ સાથે જોડાયેલું કોઈ ઓવરડ્રાફ્ટ ખાતું હોય અથવા કોઈ પેમેન્ટ ડિફોલ્ટ થાય, તો તેની અસર બંને પાર્ટનર્સના CIBIL Score પર પડે છે.
જો તમારો પાર્ટનર બેંકના નિયમોમાં બેદરકારી દાખવે છે, તો તમારો ક્રેડિટ સ્કોર પણ ખરાબ થશે, જે ભવિષ્યમાં તમને પર્સનલ લોન કે હોમ લોન મેળવવામાં અવરોધ ઉભો કરી શકે છે. તમે પોતે શિસ્તબદ્ધ હોવા છતાં, બીજાની ભૂલને કારણે તમારી નાણાકીય પ્રોફાઇલ બગડી શકે છે.
બચવા માટે શું કરવું?
જોઈન્ટ એકાઉન્ટના આ ‘સાઈડ ઈફેક્ટ્સ’ થી બચવા માટે કેટલીક સાવચેતી રાખવી જોઈએ:
-
મર્યાદિત રકમ: જોઈન્ટ એકાઉન્ટમાં માત્ર ઘરખર્ચ કે ચોક્કસ હેતુ માટેની રકમ જ રાખો. તમારી આખી બચત એક જ જોઈન્ટ એકાઉન્ટમાં ન મૂકો.
-
ટેક્સ પ્લાનિંગ: ટેક્સ ફાઇલ કરતી વખતે વ્યાજની આવક કોના ખાતામાં બતાવવી તેની સ્પષ્ટતા સીએ (CA) સાથે કરી લેવી.
-
સંપર્ક જાળવો: ખાતાના વ્યવહારો વિશે બંને વચ્ચે પારદર્શિતા હોવી જોઈએ. નિયમિતપણે સ્ટેટમેન્ટ ચેક કરવાની ટેવ રાખો.
-
બીજો વિકલ્પ: જોઈન્ટ એકાઉન્ટને બદલે વ્યક્તિગત એકાઉન્ટ રાખીને બીજા પાર્ટનરને ‘નોમિની’ તરીકે રાખવો એ ઘણીવાર વધુ સુરક્ષિત વિકલ્પ સાબિત થાય છે.
જોઈન્ટ એકાઉન્ટ એ એક સુવિધા છે, પણ જો તેને સમજદારીથી હેન્ડલ કરવામાં ન આવે, તો તે આર્થિક અને માનસિક મુશ્કેલીનું કારણ બની શકે છે. સહી કરતા પહેલા, હંમેશા લાંબા ગાળાના પરિણામોનો વિચાર કરવો હિતાવહ છે.
