સુપ્રીમ કોર્ટનો મોટો ફેંસલો: ‘શરબત’ નહીં પણ ‘ફ્રૂટ ડ્રિંક’ છે રૂહ અફઝા, ટેક્સમાં મળશે મોટી રાહત.
ભારતના દરેક ખૂણે લોકપ્રિય એવા લાલ રંગના ઠંડા પીણા ‘રૂહ અફઝા’ ને લઈને ચાલી રહેલી કાયદાકીય લડાઈનો આજે સુપ્રીમ કોર્ટમાં સુખદ અંત આવ્યો છે. જસ્ટિસ બી.વી. નાગરથના અને આર. મહાદેવનની ખંડપીઠે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપતા સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ‘રૂહ અફઝા’ ને ‘ફ્રૂટ ડ્રિંક’ (ફળ પીણું) તરીકે જ વર્ગીકૃત કરવું જોઈએ. આ નિર્ણયથી હમદર્દ લેબોરેટરીઝને કરોડો રૂપિયાના ટેક્સ વિવાદમાં મોટી રાહત મળી છે.
વિવાદનું મૂળ: શરબત vs પીણું
આ વિવાદ વર્ષો જૂનો છે અને તે ઉત્તર પ્રદેશ મૂલ્ય વર્ધિત કર (UPVAT) ના દરો સાથે સંકળાયેલો છે. હમદર્દ લેબોરેટરીઝ દલીલ કરતી હતી કે રૂહ અફઝામાં ફળોનો અર્ક હોવાથી તે ફળ પીણું છે અને તેના પર ૪% ના દરે વેટ (VAT) લાગવો જોઈએ. બીજી તરફ, ઉત્તર પ્રદેશ વાણિજ્યિક કર વિભાગનો દાવો હતો કે આ કોઈ ફ્રૂટ જ્યુસ નથી પણ માત્ર એક ‘મીઠી શરબત’ (Syrup) છે, જેના પર ૧૨.૫% ના ઊંચા દરે ટેક્સ વસૂલવો જોઈએ.
વિભાગે દલીલ કરી હતી કે ખાદ્ય સુરક્ષાના ધોરણો મુજબ કોઈ પીણાને ફ્રૂટ સીરપ ગણવા માટે તેમાં ઓછામાં ઓછા ૨૫% ફળોનો રસ હોવો જોઈએ, જ્યારે રૂહ અફઝામાં માત્ર ૧૦% જ રસ છે. ૨૦૧૮ માં અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે પણ વિભાગની તરફેણમાં ચુકાદો આપતા કહ્યું હતું કે ગ્રાહકો તેને ફળ પીણું સમજીને ખરીદતા નથી, તેથી તેને ઊંચા ટેક્સમાં રાખવું જોઈએ.
સુપ્રીમ કોર્ટે કેમ હાઈકોર્ટનો નિર્ણય પલટાવ્યો?
સુપ્રીમ કોર્ટે હાઈકોર્ટની તર્કહીન દલીલોને ફગાવી દેતા જણાવ્યું કે કોઈ ઉત્પાદન તેની જાહેરાત કેવી રીતે થાય છે અથવા ગ્રાહક તેને શું કહીને માંગે છે તેના આધારે ટેક્સ નક્કી ન થઈ શકે. કોર્ટે ચુકાદામાં મહત્વના મુદ્દાઓ નોંધ્યા:
ઘટકોનું મહત્વ: રૂહ અફઝામાં ૧૦% ફળોનો રસ અને બાકીના ભાગમાં હર્બલ ડિસ્ટિલેટ્સ (જડીબુટ્ટીઓનો અર્ક) અને ખાંડની ચાસણી હોય છે.
વર્ગીકરણ: તેને સીધું પીવાને બદલે પાણી કે દૂધ સાથે ભેળવીને પીવામાં આવે છે, જે તેને ‘ફ્રૂટ ડ્રિંક’ ની વ્યાખ્યામાં લાવે છે.
ન્યાયિક રાહત: આ નિર્ણયને કારણે કંપનીને ૨૦૦૮ થી ૨૦૧૨ ના સમયગાળા માટે વધારાના ૮.૫% ટેક્સના બોજમાંથી મુક્તિ મળશે.
ઉદ્યોગ જગત પર આ નિર્ણયની અસર
આ ચુકાદો માત્ર રૂહ અફઝા પૂરતો મર્યાદિત નથી. તે એ તમામ ખાદ્ય ઉત્પાદકો માટે રાહતના સમાચાર છે જેમના ઉત્પાદનો ‘મિશ્ર ઘટકો’ (Mixed Ingredients) ધરાવે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ટેક્સ વિભાગે માત્ર ચોક્કસ ટકાવારી પર ધ્યાન આપવાને બદલે ઉત્પાદનના એકંદર સ્વરૂપ અને તેમાં વપરાતા કુદરતી અર્કને પ્રાધાન્ય આપવું જોઈએ.
સુપ્રીમ કોર્ટનો આ નિર્ણય હમદર્દ લેબોરેટરીઝ માટે મોટી આર્થિક જીત છે. આ ચુકાદાથી વ્યાપારિક જગતમાં એવો સંદેશ ગયો છે કે ઉત્પાદનોનું વૈજ્ઞાનિક અને તાર્કિક વર્ગીકરણ ટેક્સના દરો નક્કી કરવા માટે અનિવાર્ય છે. હવે રૂહ અફઝા અધિકૃત રીતે ‘ફળ પીણું’ બની ગયું છે, જે તેની બ્રાન્ડ ઈમેજ અને માર્કેટિંગ માટે પણ ફાયદાકારક સાબિત થશે.
