SBI નું મોટું વલણ: અમેરિકાની છૂટ હોવા છતાં રશિયા સાથે તેલના પેમેન્ટથી કેમ દૂર?
ભારતની સૌથી મોટી બેંક, સ્ટેટ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (SBI), હાલમાં રશિયા પાસેથી ક્રૂડ ઓઈલની ખરીદીના પેમેન્ટ મામલે અત્યંત સાવધ વલણ અપનાવી રહી છે. ભલે અમેરિકી સરકારે વૈશ્વિક સ્તરે તેલના ભાવ અને પુરવઠાની સ્થિતિને જોતા ભારતને રશિયા પાસેથી તેલ ખરીદવા માટે ૩૦ દિવસની અસ્થાયી છૂટ આપી હોય, પરંતુ SBI આ સોદાઓમાં ભાગ લેવાનું જોખમ ઉઠાવવા તૈયાર નથી. બેંકનું આ વલણ માત્ર એક આર્થિક નિર્ણય નથી, પરંતુ તે આંતરરાષ્ટ્રીય ભૂ-રાજનીતિ (Geo-politics) અને બેંકના પોતાના વૈશ્વિક હિતોનું મિશ્રણ છે.
જોખમ અને પ્રતિષ્ઠા: SBI માટે મોટો પડકાર
SBI જેવી બેંક માટે વિશ્વભરમાં તેનો કારોબાર ફેલાયેલો છે. ખાસ કરીને અમેરિકાના નાણાકીય બજારોમાં બેંકનો મોટો હિસ્સો છે. રિપોર્ટ્સ મુજબ, SBI તેના કુલ આંતરરાષ્ટ્રીય લોન પોર્ટફોલિયોનો આશરે ૨૬% હિસ્સો માત્ર અમેરિકામાં ધરાવે છે, જેનું મૂલ્ય લગભગ ૬.૯૩ લાખ કરોડ રૂપિયા ($75.1 બિલિયન) જેટલું થાય છે. આવી સ્થિતિમાં, જો બેંક રશિયા સાથેના આવા વિવાદાસ્પદ વ્યવહારોમાં સામેલ થાય અને ભવિષ્યમાં અમેરિકી નિયમોનું ઉલ્લંઘન ગણાય, તો તેનાથી બેંકની આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિષ્ઠાને મોટું નુકસાન થઈ શકે છે.
અમેરિકા દ્વારા આપવામાં આવેલી આ છૂટ માત્ર ૩૦ દિવસની ‘ટેમ્પરરી’ રાહત છે. બેંકને એ વાતનો સ્પષ્ટ ડર છે કે જો આ છૂટનો સમયગાળો પૂરો થયા પછી અથવા નીતિમાં કોઈ બદલાવ આવે તો શું? રશિયાની મોટી તેલ કંપનીઓ પર પહેલાથી જ અમેરિકી પ્રતિબંધો છે, અને તેમાં કોઈ પણ પ્રકારની નાણાકીય લેવડદેવડ કરવી એ લાંબા ગાળે બેંક માટે અમેરિકી પ્રતિબંધોની ‘બ્લેકલિસ્ટ’માં આવવાનું જોખમ નોતરી શકે છે. તેથી, SBI એ “સલામત રહેવું એ જ શ્રેષ્ઠ નીતિ છે” (Safety first) તેવો અભિગમ અપનાવ્યો છે.
નાણાકીય ચેનલો કેમ હજુ પણ ઠપ્પ છે?
અમેરિકાએ છૂટ આપી હોવા છતાં, ભારત અને રશિયા વચ્ચેની નાણાકીય લેવડદેવડની ચેનલો હજુ પણ સંપૂર્ણપણે સક્રિય નથી થઈ શકી. ઓક્ટોબર મહિનામાં જ્યારે રશિયાની બે મુખ્ય તેલ કંપનીઓ પર અમેરિકી પ્રતિબંધો લાગ્યા, ત્યારથી જ બેંકિંગ સિસ્ટમમાં એક પ્રકારનો ફફડાટ જોવા મળી રહ્યો છે. પહેલા એવી શક્યતા હતી કે ભારતીય બેંકો આ વ્યવહારો માટે આગળ આવશે, પરંતુ શરત એ હતી કે જે કંપનીઓ કે બેંકો બ્લેકલિસ્ટ થયેલ નથી, તેમની સાથે જ વ્યવહાર કરવો.
છતાં પણ, SBI એ હજુ સુધી આવા કોઈ પણ પેમેન્ટમાં મદદ કરી નથી. આનું કારણ એ છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય બેંકિંગ વ્યવસ્થાઓ (જેમ કે SWIFT) માં અમેરિકાનું પ્રભુત્વ ઘણું વધારે છે. કોઈપણ મોટી ભારતીય બેંક માટે અમેરિકી ડોલર આધારિત વ્યવહારોથી દૂર રહેવું કે રશિયન તેલના પેમેન્ટમાં સીધી ભૂમિકા ભજવવી એ ખૂબ જ જટિલ અને જોખમી પ્રક્રિયા છે. બેંક પોતાની આંતરિક સુરક્ષા અને મૂડીની સુરક્ષાને પ્રાથમિકતા આપી રહી છે, જે આજના અસ્થિર વૈશ્વિક માહોલમાં અનિવાર્ય છે.
ઈરાન યુદ્ધ અને ભારતની તેલની સુરક્ષા
ઈરાન અને અન્ય મધ્ય-પૂર્વના દેશોમાં ચાલી રહેલા યુદ્ધને કારણે વૈશ્વિક ઓઈલ માર્કેટમાં ભારે અફરાતફરી છે. તેલ પુરવઠાના માર્ગો જોખમમાં હોવાથી તેલના ભાવમાં વધારો થવાની અને સપ્લાય ખોરવાવાની ભીતિ છે. આવી કટોકટીના સમયે ભારતે રશિયા પાસેથી સસ્તું તેલ ખરીદવાની વ્યૂહરચના બનાવી છે. સરકારે અગાઉ જ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ભારત પાસે હાલમાં આશરે ૫૦ દિવસનું તેલ રિઝર્વ (Strategic Petroleum Reserves) તૈયાર છે, જેથી તાત્કાલિક ધોરણે કોઈ અછત સર્જાશે નહીં.
અમેરિકાની આ ૩૦ દિવસની છૂટ પણ ખાસ કરીને વૈશ્વિક બજારમાં તેલની તંગીને અટકાવવા માટે આપવામાં આવી છે. પરંતુ SBI ની સાવચેતી એ દર્શાવે છે કે બેંકિંગ ક્ષેત્ર દેશના તેલના પુરવઠાને સુરક્ષિત રાખવા માટે આર્થિક જોખમ લેવા તૈયાર નથી. તેલ ખરીદવું એ સરકારનું કામ છે, પરંતુ તે સોદામાં નાણાકીય જોખમ ઉઠાવવું એ બેંકના શેરધારકો અને તેની પોતાની આંતરરાષ્ટ્રીય શાખ સાથે જોડાયેલી બાબત છે.
બેંકના આ વલણને આંતરરાષ્ટ્રીય રાજનીતિના ચશ્માથી જોવું ખૂબ જરૂરી છે. જ્યારે અમેરિકા અને રશિયા વચ્ચે તણાવ ચરમસીમા પર હોય, ત્યારે ભારતની બેંકો માટે ‘તટસ્થ’ રહીને પોતાનો વ્યવસાય બચાવવો એ જ સૌથી મોટો પડકાર છે. SBI નું આ મૌન અને તેની સાવચેતી વાસ્તવમાં બેંકના મજબૂત અને જવાબદાર આંતરરાષ્ટ્રીય રોકાણકાર તરીકેની છબીને જાળવી રાખવા માટેનો પ્રયાસ છે. આગામી સમયમાં, ભારત અન્ય કોઈ વૈકલ્પિક નાણાકીય ચેનલો કે રૂપિયા-રૂબલ આધારિત વ્યવહારો પર વધુ ભાર મૂકે તેવી પૂરી સંભાવના છે, જેથી અમેરિકી પ્રતિબંધોના જોખમને ટાળી શકાય.
