શું છે ‘પ્રોજેક્ટ કુશા’? ભારતનું દેશી S-400 એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ કેટલું શક્તિશાળી છે અને ક્યારે થશે તૈયાર?
ભારત હવે સંરક્ષણ ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભર બનવા તરફ વધુ એક મોટું ડગલું ભરી રહ્યું છે. લાંબા અંતરની સ્વદેશી એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ ‘પ્રોજેક્ટ કુશા’ હવે તેજીથી આગળ વધી રહ્યો છે. વ્યૂહાત્મક રીતે આ પ્રોજેક્ટને રશિયાની સુપ્રસિદ્ધ S-400 સિસ્ટમ સાથે મળીને કામ કરવા અને ભવિષ્યમાં તેના વિકલ્પ તરીકે જોવામાં આવે છે. ભારતીય વાયુસેનાએ તેની પાંચ સ્ક્વોડ્રન ખરીદવા માટે મંજૂરી આપી દીધી છે, જેનો કુલ ખર્ચ આશરે 21,700 કરોડ રૂપિયા હોવાનું મનાય છે.
M1 ઇન્ટરસેપ્ટર મિસાઇલ અને તેની તાકાત
DRDO (રક્ષણ સંશોધન અને વિકાસ સંસ્થા) એ તાજેતરમાં જ 2026ની શરૂઆતમાં M1 ઇન્ટરસેપ્ટર મિસાઇલનું સફળ ઉડાન પરીક્ષણ પૂર્ણ કર્યું છે. આ મિસાઇલમાં ડ્યુઅલ-પલ્સ સોલિડ રોકેટ મોટર લગાવવામાં આવી છે, જે તેને છેલ્લા તબક્કામાં અત્યંત ઝડપી અને સચોટ હુમલો કરવાની ક્ષમતા આપે છે. આ મિસાઇલની રેન્જ લગભગ 150 કિલોમીટર છે અને 2026ના અંત સુધીમાં તેને મોટા પાયે ટ્રાયલ માટે તૈયાર કરી દેવામાં આવશે. તેની ખાસિયત એ છે કે પરીક્ષણની સાથે સાથે જ તેનું ઉત્પાદન પણ શરૂ કરી દેવામાં આવ્યું છે.
એડવાન્સ રડાર અને નેટવર્ક સિસ્ટમ
પ્રોજેક્ટ કુશા માત્ર મિસાઇલ નથી, પરંતુ એક આખી જટિલ સિસ્ટમ છે. તેમાં મલ્ટી-ફંક્શન કંટ્રોલ રડાર (MFCR), બેટલ મેનેજમેન્ટ રડાર અને મોબાઈલ લોન્ચ યુનિટ્સનો સમાવેશ થાય છે. આ સિસ્ટમ સીધી રીતે IACCS (ઇન્ટિગ્રેટેડ એર કમાન્ડ એન્ડ કંટ્રોલ સિસ્ટમ) સાથે જોડાયેલી હશે. જેના કારણે દુશ્મનના વિમાન કે મિસાઇલ વિશેની માહિતી રિયલ ટાઈમમાં મળશે અને પળવારમાં તેના પર કાર્યવાહી કરી શકાશે. ભારત ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ભારત ડાયનેમિક્સ લિમિટેડ આ ગ્રાઉન્ડ સિસ્ટમ્સ તૈયાર કરવામાં વ્યસ્ત છે.
S-400નો દેશી વિકલ્પ અને ત્રણ સ્તરનું સુરક્ષા કવચ
પ્રોજેક્ટ કુશા વિદેશી સિસ્ટમ કરતા ઘણી સસ્તી છે અને તેનું સંપૂર્ણ નિયંત્રણ ભારત પાસે રહેશે. આ સિસ્ટમને ત્રણ અલગ-અલગ સ્તરોમાં તૈયાર કરવામાં આવી છે જેથી કોઈ પણ પ્રકારનો ખતરો બચી ન શકે:
- M1 (150 કિમી): ફાઇટર જેટ, ડ્રોન અને ક્રૂઝ મિસાઇલને તોડી પાડવા માટે.
- M2 (250 કિમી): સ્ટેલ્થ એરક્રાફ્ટ અને વધુ ઝડપી જોખમો સામે (પરીક્ષણ 2027).
- M3 (350-400 કિમી): AWACS (હવાઈ દેખરેખ વિમાન) અને એર ટેન્કર જેવા મોટા લક્ષ્યો માટે (પરીક્ષણ 2028).
આ સિસ્ટમની ‘સિંગલ શોટ કિલ’ ક્ષમતા 80% થી વધુ છે, જે તેને વિશ્વની શ્રેષ્ઠ સંરક્ષણ પ્રણાલીઓમાંની એક બનાવે છે. ડ્રોન એટેક અને સ્ટેલ્થ ટેકનોલોજીના જમાનામાં પ્રોજેક્ટ કુશા ભારત માટે સાચો ‘ગેમચેન્જર’ સાબિત થશે.
