નવા લેબર કોડ્સ: ગ્રેચ્યુઇટી હવે ફક્ત એક વર્ષની સેવા પછી ચૂકવવાપાત્ર છે—જાણો કયા નિયમો બદલાયા છે અને કોને લાભ મળશે
ભારતના શ્રમ કાયદાઓમાં એક ઐતિહાસિક પરિવર્તનનો દોર શરૂ થઈ ચૂક્યો છે. નવેમ્બર 2025 થી લાગુ થયેલા નવા લેબર કોડ (New Labour Codes) એ કર્મચારીઓના હિતો, ખાસ કરીને તેમની સામાજિક સુરક્ષા અને નિવૃત્તિના લાભો (Retirement Benefits) ને લઈને ઘણા મહત્વપૂર્ણ સુધારા કર્યા છે. આમાં સૌથી વધુ ચર્ચિત અને રાહત આપનારો ફેરફાર ‘ગ્રેચ્યુઈટી’ (Gratuity) ના નિયમોમાં કરવામાં આવ્યો છે.
અત્યાર સુધીના પરંપરાગત નિયમો મુજબ, કોઈપણ સંસ્થામાં ગ્રેચ્યુઈટી મેળવવા માટે કર્મચારીએ ઓછામાં ઓછી 5 વર્ષની સતત સેવા (Continuous Service) આપવી અનિવાર્ય હતી. પરંતુ નવા લેબર કોડ દ્વારા આ લાંબા પ્રતીક્ષા સમયગાળાને સમાપ્ત કરી દેવામાં આવ્યો છે—ઓછામાં ઓછું એક વિશેષ વર્ગના કર્મચારીઓ માટે. ચાલો વિગતવાર સમજીએ કે આ નવા નિયમો શું છે, કોને લાગુ પડશે અને તેનાથી કામ કરતા વર્ગના જીવનમાં શું ફેરફાર આવશે.
શું છે ગ્રેચ્યુઈટી અને અત્યાર સુધીનો નિયમ?
ગ્રેચ્યુઈટી એ એમ્પ્લોયર (માલિક) દ્વારા તેના કર્મચારીને તેની સેવાઓના બદલામાં આપવામાં આવતી એક સામટી રકમ છે. આ ‘પેમેન્ટ ઓફ ગ્રેચ્યુઈટી એક્ટ, 1972’ હેઠળ સંચાલિત થતી હતી. જૂના નિયમો મુજબ, જો કોઈ કર્મચારી 5 વર્ષ પૂરા થવાના એક દિવસ પહેલા પણ નોકરી છોડી દેતો, તો તે ગ્રેચ્યુઈટી માટે હકદાર નહોતો ગણાતો.
જોકે, નવા લેબર કોડ, ખાસ કરીને સોશિયલ સિક્યુરિટી કોડ (Social Security Code, 2020) એ આ વ્યાખ્યા અને પાત્રતામાં સંપૂર્ણ ફેરફાર કર્યો છે.
1 વર્ષની સેવા પર ગ્રેચ્યુઈટી: કોને મળશે લાભ?
નવા નિયમોનું સૌથી મોટું આકર્ષણ ‘એક વર્ષની સેવા’ વાળો ક્લોઝ છે. પરંતુ અહીં એ સ્પષ્ટ કરવું જરૂરી છે કે આ નિયમ દરેક માટે એક સમાન નથી.
-
ફિક્સ્ડ ટર્મ કર્મચારીઓ (Fixed-Term Employees): નવા કોડ હેઠળ, ફિક્સ્ડ ટર્મ એટલે કે નિશ્ચિત સમયગાળાના કરાર પર કામ કરતા કર્મચારીઓને સૌથી વધુ ફાયદો થયો છે. હવે જો કોઈ કર્મચારી 1 વર્ષના કોન્ટ્રાક્ટ પર કામ કરે છે, તો તેને તેની સેવાના સમયગાળાના પ્રમાણમાં (Pro-rata basis) ગ્રેચ્યુઈટી મળશે. આ માટે 5 વર્ષની શરત હટાવી દેવામાં આવી છે.
-
કોન્ટ્રાક્ટ લેબર (Contract Labour): કોન્ટ્રાક્ટ (કોન્ટ્રાક્ટ) પર કામ કરતા શ્રમિકો માટે પણ હવે ગ્રેચ્યુઈટી મેળવવી સરળ બની ગઈ છે. જો તેમનો કરાર એક વર્ષ કે તેથી વધુનો હોય, તો તેઓ આનુપાતિક ગ્રેચ્યુઈટીના હકદાર બનશે.
-
મોસમી સંસ્થાઓ (Seasonal Establishments): એવા ઉદ્યોગો જ્યાં કામ આખું વર્ષ ચાલતું નથી, ત્યાં પણ ગ્રેચ્યુઈટીના નિયમો લવચીક (Flexible) બનાવવામાં આવ્યા છે.
કાયમી (Permanent) કર્મચારીઓ માટે શું બદલાયું?
મીડિયા રિપોર્ટ્સ અને કાયદાની જોગવાઈઓ અનુસાર, કાયમી કર્મચારીઓ (Regular/Permanent Employees) માટે 5 વર્ષની લઘુત્તમ સેવાની શરત હાલમાં યથાવત રાખવામાં આવી છે. જોકે, તેમાં કેટલીક વિશેષ પરિસ્થિતિઓમાં છૂટછાટ આપવામાં આવી છે:
-
મૃત્યુ અથવા દિવ્યાંગતા: જો કોઈ કર્મચારીનું સેવા દરમિયાન મૃત્યુ થાય અથવા તે કોઈ અકસ્માતને કારણે દિવ્યાંગ (Disable) થઈ જાય, તો 5 વર્ષની શરત લાગુ થશે નહીં. આવી સ્થિતિમાં કર્મચારી અથવા તેના નોમિનીને સંપૂર્ણ ગ્રેચ્યુઈટી આપવામાં આવશે, ભલે સેવાનો સમયગાળો ગમે તેટલો ઓછો કેમ ન હોય.
-
કાર્યશીલ પત્રકારો: પત્રકારો માટે પણ ગ્રેચ્યુઈટીની પાત્રતા અવધિ ઘટાડવામાં આવી છે.
ગ્રેચ્યુઈટીની ગણતરી કેવી રીતે થશે? (Calculation Method)
ગ્રેચ્યુઈટીની ગણતરીનું મૂળ સૂત્ર એ જ રાખવામાં આવ્યું છે, પરંતુ હવે ‘પગાર’ (Salary) ની વ્યાખ્યા બદલાઈ ગઈ છે. નવા લેબર કોડ મુજબ, કોઈપણ કર્મચારીનું ‘ભથ્થું’ (Allowances) તેના કુલ પગારના 50% થી વધુ હોઈ શકે નહીં. આનો અર્થ એ છે કે તમારી Basic Salary કુલ સીટીસી (CTC) ના ઓછામાં ઓછા 50% હોવી જોઈએ.
આની સીધી અસર ગ્રેચ્યુઈટી પર પડશે કારણ કે ગ્રેચ્યુઈટીની ગણતરી બેઝિક સેલેરી અને મોંઘવારી ભથ્થા (DA) ના આધારે થાય છે. બેઝિક સેલેરી વધવાથી કર્મચારીની ગ્રેચ્યુઈટીની રકમમાં મોટો વધારો જોવા મળશે.
સૂત્ર (Formula):
$$(અંતિમ બેઝિક સેલેરી + DA) \times (\frac{15}{26}) \times સેવના વર્ષો$$
ફિક્સ્ડ ટર્મ કર્મચારીઓના કિસ્સામાં ‘સેવાના વર્ષો’ ની જગ્યાએ તેમની વાસ્તવિક કાર્ય અવધિ (જેમ કે 1.5 વર્ષ કે 2 વર્ષ) મૂકવામાં આવશે.
નવા નિયમોની જરૂરિયાત કેમ પડી?
આજના સમયમાં ‘ગીગ ઈકોનોમી’ અને ‘શોર્ટ-ટર્મ કોન્ટ્રાક્ટ’ નું ચલણ વધી ગયું છે. પહેલા કર્મચારીઓ એક જ કંપનીમાં 20-30 વર્ષ વિતાવતા હતા, પરંતુ હવે યુવા પ્રોફેશનલ્સ દરેક 2-3 વર્ષમાં કરિયર ગ્રોથ માટે નોકરી બદલે છે.
-
સુરક્ષાનું કવચ: જૂના 5 વર્ષના નિયમને કારણે લાખો યુવા કર્મચારીઓ ગ્રેચ્યુઈટીના લાભથી વંચિત રહી જતા હતા. 1 વર્ષનો નિયમ તેમને આર્થિક સુરક્ષા પૂરી પાડે છે.
-
ફિક્સ્ડ ટર્મને પ્રોત્સાહન: સરકાર ઈચ્છે છે કે કંપનીઓ ‘હાયર એન્ડ ફાયર’ ના બદલે ઔપચારિક કરાર (Formal Contracts) પર ભાર મૂકે. જ્યારે કંપનીઓને ખબર હશે કે તેમણે ફિક્સ્ડ ટર્મ કર્મચારીઓને પણ લાભ આપવાનો છે, ત્યારે શોષણ ઓછું થશે.
-
સમાનતા: આ નિયમ કાયમી અને કામચલાઉ કર્મચારીઓ વચ્ચેનો તફાવત ઘટાડવાનો એક પ્રયાસ છે.
કર્મચારીઓ અને માલિકો પર પ્રભાવ
કર્મચારીઓ માટે:
આ ફેરફાર દેશના ઔપચારિક ક્ષેત્રમાં કામ કરતા કરોડો લોકો માટે ‘દિવાળી બોનસ’ જેવો છે. હવે નોકરી બદલતી વખતે કર્મચારીઓને એવો અફસોસ નહીં રહે કે તેમના ગ્રેચ્યુઈટીના પૈસા ડૂબી ગયા. ખાસ કરીને મેન્યુફેક્ચરિંગ અને આઈટી સેક્ટરના કર્મચારીઓને આનાથી મોટી રાહત મળશે.
માલિકો (કંપનીઓ) માટે:
કંપનીઓ માટે આ થોડું પડકારજનક હોઈ શકે છે કારણ કે તેમની ‘લાયબિલિટી’ (દેયતા) વધી જશે. હવે તેમણે દરેક કર્મચારી માટે ગ્રેચ્યુઈટી ફંડમાં પ્રોવિઝનિંગ કરવું પડશે, ભલે તે ટૂંકા સમય માટે જોડાયેલ હોય. આનાથી કંપનીઓના ‘પેરોલ કોસ્ટ’ માં 2% થી 5% સુધીનો વધારો થવાની સંભાવના છે.
