CAG રિપોર્ટનો ચોંકાવનારો ખુલાસો: જમ્મુ-કાશ્મીરની અડધીથી વધુ તળાવો ગાયબ
ભારતના કોમ્પ્ટ્રોલર એન્ડ ઓડિટર જનરલ (CAG) ના તાજેતરના રિપોર્ટમાં જમ્મુ-કાશ્મીરની પર્યાવરણીય સ્થિતિ અંગે અત્યંત ચિંતાજનક ચિત્ર રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. રિપોર્ટ અનુસાર, વહીવટી નિષ્ફળતા અને માનવીય અતિક્રમણને કારણે આ પ્રદેશમાં જળ સંકટ ઘેરાયું છે. 1967ના સર્વેક્ષણ મુજબ જે 697 તળાવો અને વેટલેન્ડ્સ (જળપ્લાવિત વિસ્તારો) હતા, તેમાંથી 518 એટલે કે લગભગ 74% કાં તો સંપૂર્ણપણે અદ્રશ્ય થઈ ગયા છે અથવા તો નોંધપાત્ર રીતે સંકોચાઈ ગયા છે.
આંકડાકીય વિગત: અસ્તિત્વ ગુમાવી રહેલા જળસ્ત્રોતો
CAG ના ઓડિટમાં સામે આવ્યું છે કે કુલ 315 તળાવો જે ક્યારેક 1,537 હેક્ટર વિસ્તારમાં ફેલાયેલા હતા, આજે તેમનું નામ નિશાન રહ્યું નથી. આ ઉપરાંત, અન્ય 203 તળાવોના વિસ્તારમાં 1,314 હેક્ટરનો ઘટાડો થયો છે. આમાંથી 63 તળાવો તો એવા છે જે તેમના મૂળ કદના અડધાથી પણ ઓછા રહી ગયા છે. આ પર્યાવરણીય હોનારતને કારણે અત્યાર સુધીમાં કુલ 2,851 હેક્ટર જમીનમાંથી જળસ્ત્રોતો નાબૂદ થયા છે.
વિનાશ પાછળના મુખ્ય કારણો
રસપ્રદ વાત એ છે કે, આ તારાજી માટે કુદરત કરતા માણસ વધુ જવાબદાર છે. રિપોર્ટ મુજબ:
- પર્યાવરણીય પરિબળોનો ફાળો માત્ર 5-10% જ છે.
- બાકીનો વિનાશ ઝડપી શહેરીકરણ, ગેરકાયદે અતિક્રમણ અને જંગલોના નિકંદનને કારણે થયો છે.
- સરકારી વિભાગો (મહેસૂલ, વન, કૃષિ અને પ્રવાસન) વચ્ચેના નબળા સંકલનને કારણે તળાવોની જમીન બચાવી શકાઈ નથી.
પૂરનો ખતરો અને જૈવ વિવિધતા પર સંકટ
તળાવોના સંકોચવાને કારણે જમ્મુ-કાશ્મીરમાં પૂરનું જોખમ વધી ગયું છે. 2014માં આવેલા વિનાશક પૂરનું મુખ્ય કારણ પણ આ જ હતું; જ્યારે ભારે વરસાદ થયો, ત્યારે આ સંકોચાઈ ગયેલા જળસ્ત્રોતો કુદરતી ‘બફર’ તરીકે કામ કરી શક્યા નહીં, જેના પરિણામે પાણી રહેણાંક વિસ્તારોમાં ઘુસી ગયું. આનાથી માત્ર મિલકતોને નુકસાન નથી થયું, પરંતુ ત્યાંની સ્થાનિક જૈવ વિવિધતા અને ઇકોસિસ્ટમનું સંતુલન પણ ખોરવાઈ ગયું છે.
નિષ્ણાતો અને સરકારનો પક્ષ
અર્થ સાયન્સ એક્સપર્ટ ફૈઝાન આરિફ જણાવે છે કે, વણઆયોજિત બાંધકામ અને ગંદા પાણીના નિકાલને કારણે આપણે ઇમરજન્સી જેવી સ્થિતિમાં છીએ. આ માટે સરકારી તંત્ર અને જનતા બંને સમાન રીતે જવાબદાર છે.
મુખ્યમંત્રી ઉમર અબ્દુલ્લાએ પણ આ મુદ્દે ગંભીરતા દાખવી છે. તેમણે નાગરિકોને અપીલ કરતા કહ્યું કે,
“શું આપણે આપણા બાળકો માટે આવું ભવિષ્ય ઈચ્છીએ છીએ? માત્ર કાયદાથી કંઈ નહીં થાય, સમાજે પોતે જાગૃત થવું પડશે. પ્લાસ્ટિકનો ત્યાગ અને પાણીના સ્ત્રોતોની જાળવણી એ આપણી સામૂહિક જવાબદારી છે.”
CAG ના સૂચનો અને ભવિષ્યની રાહ
આ ગંભીર સ્થિતિને રોકવા માટે CAG એ કેટલીક મહત્વની ભલામણો કરી છે:
- એક મજબૂત સેન્ટ્રલાઈઝ્ડ ઓથોરિટીની રચના કરવી.
- હાઈડ્રોલોજિસ્ટ અને ઈકોલોજિસ્ટ જેવા નિષ્ણાતોની નિમણૂક કરવી.
- ગેરકાયદે અતિક્રમણ તાત્કાલિક દૂર કરવા અને જળાશયોના સંરક્ષણ માટે વધુ ફંડ ફાળવવું.
જો અત્યારે કડક પગલાં લેવામાં નહીં આવે, તો જમ્મુ-કાશ્મીરની કુદરતી સુંદરતા અને પર્યાવરણીય સુરક્ષા માત્ર ઈતિહાસના પાના પર જ રહી જશે.
