ઈરાન-અમેરિકા શાંતિ મંત્રણા: ‘અમેરિકા ફર્સ્ટ’ કે ‘ઈઝરાયેલ ફર્સ્ટ’? ઈસ્લામાબાદમાં ભવિષ્યનો ફેંસલો
દુનિયા અત્યારે એક એવા વળાંક પર ઉભી છે જ્યાં એક તરફ વિનાશક યુદ્ધની ખાઈ છે અને બીજી તરફ શાંતિની આશા. પાકિસ્તાનની રાજધાની ઈસ્લામાબાદ અત્યારે વૈશ્વિક રાજનીતિનું કેન્દ્ર બની ગયું છે. લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા તણાવ અને 8 એપ્રિલના રોજ જાહેર થયેલા યુદ્ધવિરામ બાદ, હવે ઈરાન અને અમેરિકાના ઉચ્ચ સ્તરીય પ્રતિનિધિ મંડળો ટેબલ પર આમને-સામને છે. પાકિસ્તાની વડાપ્રધાન શહેબાઝ શરીફે આ મંત્રણાને ‘કરો યા મરો’ જેવી ગંભીર ગણાવી છે, કારણ કે આ વાર્તાના પરિણામો માત્ર મધ્ય પૂર્વ જ નહીં પણ આખી દુનિયાની સુરક્ષા અને અર્થવ્યવસ્થાને અસર કરશે.
ઈરાનનો સ્પષ્ટ સંદેશ: શરતો પર સમજૂતી નહીં
વાતચીત શરૂ થાય તે પહેલા જ ઈરાને પોતાનું વલણ અત્યંત સ્પષ્ટ અને આક્રમક રાખ્યું છે. ઈરાનના પ્રથમ ઉપરાષ્ટ્રપતિ મોહમ્મદ રેઝા આરિફે એક મહત્વનું નિવેદન આપતા અમેરિકાને ચેતવણી આપી છે. તેમણે કહ્યું કે, જો અમેરિકા પોતાની ‘અમેરિકા ફર્સ્ટ’ ની નીતિ સાથે ટેબલ પર આવશે, તો એક એવું સમજૂતી થઈ શકે છે જે બંને દેશો અને વિશ્વ માટે ફાયદાકારક હોય. પરંતુ, જો અમેરિકા તેની જૂની ‘ઈઝરાયેલ ફર્સ્ટ’ નીતિને વળગી રહેશે, તો કોઈ પણ પ્રકારની સમજૂતી શક્ય નથી.
ઈરાને સાફ કહી દીધું છે કે તેઓ પોતાની રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને સાર્વભૌમત્વ સાથે કોઈ બાંધછોડ કરશે નહીં. આરિફના મતે, જો મંત્રણા નિષ્ફળ જશે તો ઈરાન પોતાની રક્ષા માટે વધુ આક્રમક પગલાં લેશે, જેની ‘ભારે કિંમત’ સમગ્ર વિશ્વએ ચૂકવવી પડી શકે છે. આ નિવેદન સ્પષ્ટ કરે છે કે ઈરાન દબાણમાં આવીને કોઈ કરાર કરવા માંગતું નથી.
હાઈ-પ્રોફાઈલ પ્રતિનિધિ મંડળ અને સુરક્ષાનો અભેદ્ય કિલ્લો
આ મંત્રણા કેટલી ગંભીર છે તેનો અંદાજો બંને પક્ષો દ્વારા મોકલવામાં આવેલા પ્રતિનિધિઓ પરથી લગાવી શકાય છે.
- અમેરિકી પક્ષ: અમેરિકા તરફથી ઉપરાષ્ટ્રપતિ જેડી વેન્સ, ખાસ દૂત સ્ટીવ વિટકોફ અને પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના જમાઈ જેરેડ કુશનર સામેલ છે. કુશનરની હાજરી સૂચવે છે કે આ વાર્તામાં અબ્રાહમ એકોર્ડ્સ જેવી કોઈ મોટી રાજદ્વારી વ્યૂહરચના હોઈ શકે છે.
- ઈરાની પક્ષ: ઈરાની ટીમનું નેતૃત્વ સંસદ અધ્યક્ષ મોહમ્મદ બાગેર ગાલિબફ કરી રહ્યા છે, જેઓ શનિવારે મોડી રાત્રે જ ઈસ્લામાબાદ પહોંચી ગયા હતા.
પાકિસ્તાને આ મહેમાનો માટે સુરક્ષાની અભૂતપૂર્વ વ્યવસ્થા કરી છે. ઈરાની પ્રતિનિધિ મંડળ જ્યારે પાકિસ્તાની હવાઈ ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ્યું, ત્યારે તેમને AWACS (એરબોર્ન વોર્નિંગ એન્ડ કંટ્રોલ સિસ્ટમ) અને લડાકુ વિમાનો દ્વારા સુરક્ષા કવચ પૂરું પાડવામાં આવ્યું હતું. ઈસ્લામાબાદ અને રાવલપિંડી અત્યારે છાવણીમાં ફેરવાઈ ગયા છે.
૧૫ દિવસની સમયસીમા અને આગામી ૪૮ કલાક
ઈરાનની સુપ્રીમ નેશનલ સિક્યુરિટી કાઉન્સિલ દ્વારા આ વાર્તા માટે ૧૫ દિવસની સમયમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી છે. જોકે, નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આગામી ૪૮ કલાક સૌથી નિર્ણાયક સાબિત થશે. આ સમયગાળા દરમિયાન થનારી પ્રાથમિક ચર્ચાઓ જ નક્કી કરશે કે યુદ્ધવિરામ કાયમી શાંતિમાં ફેરવાશે કે પછી ફરી એકવાર મિસાઈલો અને ડ્રોનનો મારો શરૂ થશે.
પાકિસ્તાન અહીં માત્ર યજમાન નથી, પરંતુ એક મહત્વના મધ્યસ્થી તરીકેની ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. શહેબાઝ શરીફ માટે આ એક મોટી રાજદ્વારી કસોટી છે. જો તેઓ આ બે દુશ્મન દેશોને કોઈ એક બિંદુ પર સહમત કરી શકશે, તો તે દક્ષિણ એશિયા અને મુસ્લિમ જગત માટે મોટી સિદ્ધિ ગણાશે.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર લટકતી તલવાર
દુનિયા કેમ આ વાર્તા પર નજર રાખીને બેઠી છે? તેનો જવાબ અર્થશાસ્ત્રમાં છે. ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેનો તણાવ જો યુદ્ધમાં પરિણમે, તો તેલના ભાવ આસમાને પહોંચી શકે છે. હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz), જ્યાંથી વિશ્વનો મોટો હિસ્સો તેલ સપ્લાય થાય છે, તે જો પ્રભાવિત થાય તો વૈશ્વિક મોંઘવારી બેકાબૂ બની શકે છે.
ઈરાને ‘ભારે કિંમત’ ચૂકવવાની જે વાત કરી છે, તેનો સીધો સંકેત વૈશ્વિક ઉર્જા સપ્લાય અને પ્રાદેશિક અસ્થિરતા તરફ છે. રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ બાદ વિશ્વ બીજું મોટું યુદ્ધ સહન કરવાની સ્થિતિમાં નથી.
