નવજાત શિશુને કાજળ લગાવવું કેટલું યોગ્ય? જાણો પરંપરા અને વિજ્ઞાન વચ્ચેનું અસલી સત્ય
ભારતીય સંસ્કૃતિમાં જ્યારે ઘરે પારણું બંધાય છે, ત્યારે ખુશીઓની સાથે સાથે વડીલો દ્વારા આપવામાં આવતી સલાહો અને પરંપરાઓનો પણ વરસાદ થાય છે. આ પરંપરાઓમાં સૌથી સામાન્ય છે – ‘બાળકની આંખોમાં કાજળ (મેશ) આંજવું’. પેઢીઓથી એવું માનવામાં આવે છે કે કાજળ લગાવવાથી બાળકની આંખો મોટી થાય છે, તેજ વધે છે અને સૌથી મહત્વનું કે બાળકને ‘નજર’ લાગતી નથી. પરંતુ, આધુનિક તબીબી વિજ્ઞાન આ બાબતે શું કહે છે? શું ખરેખર નવજાતની નાજુક આંખો માટે કાજળ સુરક્ષિત છે? ચાલો, આ વિષયની ઉંડાણપૂર્વક તપાસ કરીએ.
શા માટે લગાવવામાં આવે છે કાજળ? (પરંપરાગત માન્યતાઓ)
બાળકને કાજળ લગાવવા પાછળ મુખ્યત્વે ત્રણ માન્યતાઓ પ્રચલિત છે:
- બુરી નજરથી બચાવ: એવું માનવામાં આવે છે કે બાળકના ચહેરા પર કે આંખમાં કાળું ટપકું અથવા કાજળ લગાવવાથી તેને ખરાબ નજર લાગતી નથી.
- આંખો મોટી અને સુંદર બને: ઘણા લોકો માને છે કે કાજળ આંજવાથી બાળકની આંખોનો આકાર મોટો થાય છે અને તે વધુ આકર્ષક લાગે છે.
- આંખોનું તેજ વધે: જૂના સમયમાં મનાતું કે કાજળ આંખોને ઠંડક આપે છે અને દ્રષ્ટિ તેજ કરે છે.
તબીબી વિજ્ઞાન શું કહે છે? (કડવું સત્ય)
ડોક્ટરો અને આરોગ્ય નિષ્ણાતોના મતે, નવજાત શિશુની આંખોમાં કાજળ લગાવવું બિલકુલ હિતાવહ નથી. તેની પાછળના કારણો અત્યંત ગંભીર છે:
૧. ચેપ (ઇન્ફેક્શન)નું જોખમ:
નવજાત શિશુની આંખો ખૂબ જ સંવેદનશીલ હોય છે. જ્યારે તમે આંગળીથી બાળકને કાજળ લગાવો છો, ત્યારે તમારા હાથમાં રહેલા બેક્ટેરિયા સીધા બાળકની આંખમાં જઈ શકે છે. આનાથી આંખો લાલ થવી, ખંજવાળ આવવી કે ગંભીર ઇન્ફેક્શન થવાનું જોખમ રહે છે.
૨. લેડ (સીસું) ની હાજરી:
બજારમાં મળતા મોટાભાગના કાજળમાં ‘લેડ’ (Lead) એટલે કે સીસાનું પ્રમાણ વધારે હોય છે. સીસું એ શિશુના સ્વાસ્થ્ય માટે ઝેર સમાન છે. જો આ કાજળ આંખો દ્વારા શરીરમાં જાય, તો તે બાળકના મગજ અને કિડનીના વિકાસમાં અવરોધ ઊભો કરી શકે છે.
૩. આંસુની નળી બ્લોક થવી:
બાળકની આંખોમાં કુદરતી રીતે આંસુ વહેવા માટે નાની નળીઓ હોય છે. કાજળના ઝીણા કણો આ નળીઓમાં જમા થઈ શકે છે, જેને કારણે નળીઓ બંધ થઈ જાય છે. પરિણામે આંખોમાં સતત પાણી આવવું, પરૂ થવું અથવા સોજો આવવાની સમસ્યા સર્જાય છે.
શું ઘરે બનાવેલું કાજળ સુરક્ષિત છે?
ઘણા લોકો દલીલ કરે છે કે અમે તો ઘરે શુદ્ધ ઘી કે દિવેલમાંથી બનાવેલું કાજળ વાપરીએ છીએ. જોકે, તે બજારના કાજળ કરતા થોડું સારું હોઈ શકે, પણ તે સંપૂર્ણ સુરક્ષિત નથી. ઘરે કાજળ બનાવતી વખતે તેમાં ‘કાર્બન’ (મેશ) ના કણો રહી જાય છે, જે બાળકની આંખમાં ખંજવાળ અને બળતરા પેદા કરી શકે છે. વળી, તેને લગાવવાની રીત (આંગળી દ્વારા) તો એ જ રહે છે, જે બેક્ટેરિયા ફેલાવવાનું કામ કરે છે.
શું કાજળથી આંખો મોટી થાય છે?
આ એક સંપૂર્ણપણે ખોટી માન્યતા છે. બાળકની આંખોનો આકાર અને તેનું તેજ તેના જિનેટિક્સ (માતા-પિતાના લક્ષણો) પર આધાર રાખે છે. કોઈ પણ પ્રકારનું તેલ કે કાજળ લગાવવાથી હાડકાં કે સ્નાયુઓનો આકાર બદલાતો નથી. ઉલટાનું, કાજળને કારણે થતી બળતરા બાળકની દ્રષ્ટિને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.
નજરથી બચાવવા માટેનો સુરક્ષિત રસ્તો
જો તમે પરંપરામાં માનતા હોવ અને બાળકને નજરથી બચાવવા માંગતા હોવ, તો તેની આંખોમાં કાજળ આંજવાને બદલે તેના કાન પાછળ, કપાળના એક ખૂણે અથવા પગના તળિયે કાળું ટપકું કરી શકો છો. આનાથી બાળકની આંખો પણ સુરક્ષિત રહેશે અને તમારી પરંપરા પણ જળવાઈ રહેશે.
