હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં પાકિસ્તાની તેલ ટેન્કરનો સુરક્ષિત માર્ગ – રાજદ્વારી વ્યૂહરચના કે માત્ર સંયોગ?
વૈશ્વિક તેલ પુરવઠા માટેની ‘લાઈફલાઈન’ ગણાતા હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર હાલમાં અમેરિકા અને ઈરાન બંને દ્વારા લશ્કરી નાકાબંધી જેવી સ્થિતિ સર્જાયેલી છે. આ ભીષણ તણાવ વચ્ચે, બ્લૂમબર્ગના ડેટાએ એક આશ્ચર્યજનક ખુલાસો કર્યો છે કે પાકિસ્તાની તેલ ટેન્કર ‘ખૈરપુર’ (Khairpur) આ વ્યૂહાત્મક વિસ્તારમાંથી સુરક્ષિત રીતે બહાર નીકળવામાં સફળ રહ્યું છે. આ ઘટનાએ વૈશ્વિક રાજનીતિમાં એ ચર્ચાને વેગ આપ્યો છે કે શું અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન શાહબાઝ શરીફ વચ્ચેની મિત્રતા કે અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ આ પાછળનું કારણ છે?
‘ખૈરપુર’ ટેન્કરની લાંબી અને જોખમી સફર
માહિતી મુજબ, પાકિસ્તાની ટેન્કર ‘ખૈરપુર’ ૧૨ એપ્રિલના રોજ પર્શિયન ગલ્ફમાં પ્રવેશ્યું હતું. આ એ જ સમય હતો જ્યારે ઇસ્લામાબાદમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેની શાંતિ વાટાઘાટો નિષ્ફળ ગઈ હતી અને આખું ક્ષેત્ર યુદ્ધના મુખમાં ધકેલાઈ રહ્યું હોય તેવું લાગતું હતું. આ જહાજે અગાઉ અનેકવાર આ માર્ગ પસાર કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, પરંતુ સુરક્ષાના કારણોસર તેને દર વખતે પાછા ફરવું પડ્યું હતું.
આખરે, ગુરુવારે સવારે આ ટેન્કરે ઈરાન દ્વારા મંજૂર કરાયેલા “ઉત્તરી રૂટ” (Northern Route) નો ઉપયોગ કર્યો. આ રૂટ કેશમ અને લારક ટાપુઓ નજીકથી પસાર થાય છે, જે અત્યંત સુરક્ષિત અને ઈરાની દેખરેખ હેઠળનો ગણાય છે. આ ટેન્કર કુવૈતના મીના અલ અહમદી બંદર પરથી આશરે ૫,૧૧,૦૦૦ બેરલ ડીઝલ લઈને નીકળ્યું છે અને તે ૪ મે, ૨૦૨૬ સુધીમાં કરાચી બંદરે પહોંચે તેવી સંભાવના છે.
ભારતના પૂર્વ રાજદૂતે ઉઠાવ્યા સવાલો: ‘નાકાબંધી ગેરકાયદેસર છે’
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટની આ વર્તમાન સ્થિતિ અંગે ભારતની ચિંતા વ્યક્ત કરતા, યુએઈ અને ઇજિપ્તમાં ભારતના ભૂતપૂર્વ રાજદૂત નવદીપ સિંહ સૂરીએ ૩૦ એપ્રિલના રોજ આકરું નિવેદન આપ્યું હતું. તેમણે ઈરાન અને અમેરિકા બંને દ્વારા કરવામાં આવેલી આ નાકાબંધીને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાનું ઉલ્લંઘન ગણાવ્યું હતું.
સૂરીએ કહ્યું, “હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં ઈરાન અને અમેરિકા દ્વારા શિપિંગ ટ્રાન્ઝિટ પર જે નિયંત્રણો લાદવામાં આવ્યા છે તે સંપૂર્ણપણે ગેરકાયદેસર છે. આ અરાજકતાવાદી નીતિઓ ભારતીય અર્થતંત્ર પર સીધી અસર કરી રહી છે.” તેમણે વધુમાં ઉમેર્યું કે ભારત જેવા પડોશી અને આર્થિક રીતે સંકળાયેલા દેશ માટે આ ચિંતાનો વિષય છે. તેમણે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટને ૨૮ ફેબ્રુઆરી પહેલાની સ્થિતિ પર પુનઃસ્થાપિત કરવાની માંગ કરી છે જેથી મુક્ત વેપાર જળવાઈ રહે.
વ્યૂહાત્મક વિશ્લેષણ: શું આ પાછળ કોઈ ડીલ છે?
પાકિસ્તાની જહાજનું સુરક્ષિત નીકળવું અને અન્ય વાણિજ્યિક જહાજોનું ફસાઈ જવું અનેક શંકાઓ પેદા કરે છે. ૧. ઈરાન-પાકિસ્તાન સંબંધો: ઈરાને પાકિસ્તાની જહાજને પોતાના ‘ઉત્તરી રૂટ’ પરથી પસાર થવાની મંજૂરી આપી તે દર્શાવે છે કે ઈરાન પાકિસ્તાન સાથેના સંબંધોમાં અત્યારે કોઈ તણાવ ઈચ્છતું નથી. ૨. અમેરિકાનું વલણ: શું અમેરિકાએ પાકિસ્તાનની ઉર્જા સુરક્ષાને ધ્યાનમાં રાખીને કોઈ મધ્યસ્થી કરી છે? ટ્રમ્પ અને શાહબાઝ શરીફ વચ્ચેની તાજેતરની વાતચીત આ દિશામાં ઈશારો કરે છે. ૩. ભારત માટે પડકાર: જ્યારે પાકિસ્તાની જહાજ પસાર થઈ શકે છે, ત્યારે ભારતીય હિતો સાથે જોડાયેલા જહાજો કેમ જોખમમાં છે? આ મુદ્દે ભારતે પોતાની ડિપ્લોમેટિક ચેનલો સક્રિય કરી છે.
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં ‘ખૈરપુર’ ટેન્કરની આ સફર માત્ર તેલની હેરાફેરી નથી, પરંતુ બદલાતા વૈશ્વિક સમીકરણોનો સંકેત છે. એક તરફ ભારત આ નાકાબંધીને ગેરકાયદેસર ગણાવીને મુક્ત વેપારની હિમાયત કરી રહ્યું છે, ત્યારે બીજી તરફ પાકિસ્તાન આ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં પણ પોતાની જરૂરિયાતો પૂરી કરવામાં સફળ રહ્યું હોય તેવું જણાય છે. આગામી દિવસોમાં આ માર્ગ પરથી અન્ય દેશોના જહાજોની અવરજવર કેવી રહે છે, તેના પર વૈશ્વિક તેલના ભાવોનો મોટો આધાર રહેશે.
