1,04,000 કિલો સોનું વિદેશથી ભારતની તિજોરીમાં શિફ્ટ: જાણો RBI ના આ ઐતિહાસિક નિર્ણય પાછળનું ગણિત
ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ તાજેતરમાં જાહેર કરેલા તેના અર્ધવાર્ષિક અહેવાલમાં એક ચોંકાવનારો ખુલાસો કર્યો છે. માર્ચ ૨૦૨૬ ના રોજ પૂરા થયેલા છેલ્લા છ મહિનાના ગાળામાં, ભારતે વિદેશોમાં રાખવામાં આવેલું ૧૦૪.૨૩ મેટ્રિક ટન (આશરે ૧,૦૪,૦૦૦ કિલો) સોનું પાછું ખેંચીને ભારતની સરહદની અંદર સુરક્ષિત કરી લીધું છે.
સામાન્ય રીતે, વિશ્વના મોટાભાગના દેશો પોતાનું સોનું સુરક્ષા અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારની સરળતા માટે ‘બેંક ઓફ ઇંગ્લેન્ડ’ જેવી વિદેશી બેંકોની તિજોરીમાં રાખતા હોય છે. પરંતુ ભારતે હવે આ પરંપરા બદલીને પોતાનો કિંમતી ખજાનો સ્વદેશ લાવવાનો મક્કમ નિર્ણય લીધો છે.
ભારતના ગોલ્ડ રિઝર્વમાં સતત વધારો
રિઝર્વ બેંકના ડેટા મુજબ, ભારતનો કુલ ગોલ્ડ રિઝર્વ હવે વધીને ૮૮૦.૫૨ મેટ્રિક ટન પર પહોંચી ગયો છે. માર્ચ ૨૦૨૬ ના આંકડા દર્શાવે છે કે સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૫ માં જે ભંડાર ૮૮૦.૧૮ મેટ્રિક ટન હતો, તેમાં નજીવો વધારો થયો છે. જોકે, સૌથી મોટો ફેરફાર સોનાના જથ્થાના લોકેશનમાં થયો છે.
માર્ચ ૨૦૨૬ ના અંત સુધીમાં, ભારતની અંદર (સ્થાનિક સ્તરે) રાખવામાં આવેલ સોનાની માત્રા વધીને ૨૯૦.૩૭ મેટ્રિક ટન થઈ ગઈ છે. અગાઉના વર્ષોની સરખામણીએ આ આંકડો ઝડપથી વધી રહ્યો છે, જે દર્શાવે છે કે ભારત હવે પોતાના સોનાના ભંડારને પોતાની દેખરેખ હેઠળ રાખવામાં વધુ વિશ્વાસ ધરાવે છે.
વિદેશમાં હજુ કેટલું સોનું છે?
ભલે ભારતે મોટો જથ્થો પાછો મંગાવ્યો હોય, તેમ છતાં વ્યૂહાત્મક કારણોસર હજુ પણ અમુક સોનું વિદેશી બેંકોમાં જમા છે. અહેવાલ મુજબ:
૧૯૭.૬૭ મેટ્રિક ટન સોનું હજુ પણ ‘બેંક ઓફ ઇંગ્લેન્ડ’ અને ‘બેંક ફોર ઇન્ટરનેશનલ સેટલમેન્ટ્સ’ (BIS) ની સુરક્ષિત કસ્ટડીમાં છે.
માર્ચ ૨૦૨૬ સુધીમાં, ૨.૮૦ મેટ્રિક ટન સોનું અન્ય સોનાના ભંડાર તરીકે રાખવામાં આવ્યું હતું.
સોનાના ભાવમાં જે રીતે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઉછાળો આવ્યો છે, તેના કારણે ભારતના કુલ વિદેશી મુદ્રા ભંડાર (Forex Reserves) માં સોનાનો હિસ્સો પણ વધ્યો છે. છ મહિના પહેલા સોનાનો હિસ્સો ૧૩.૯૨ ટકા હતો, જે માર્ચમાં વધીને ૧૬.૭ ટકા થઈ ગયો છે.
ભારતનું વિદેશી રોકાણ ક્યાં છે?
સોના સિવાય, ભારત પાસે અન્ય વિદેશી ચલણની અસ્કયામતો (Foreign Currency Assets) પણ મોટી માત્રામાં છે. કુલ ૫૫૨.૨૮ અબજ અમેરિકી ડોલરમાંથી:
૪૬૫.૬૧ અબજ ડોલરનું રોકાણ વિવિધ સિક્યોરિટીઝ (બોન્ડ્સ વગેરે) માં કરવામાં આવ્યું છે.
૪૬.૮૩ અબજ ડોલર અન્ય કેન્દ્રીય બેંકો અને BIS પાસે જમા છે.
૩૯.૮૪ અબજ ડોલર વિદેશની કોમર્શિયલ બેંકોમાં જમા રાખવામાં આવ્યા છે.
આ આંકડાઓ સાબિત કરે છે કે ભારત માત્ર સોનામાં જ નહીં, પણ વિવિધ આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય સાધનોમાં પણ મજબૂત પકડ ધરાવે છે.
સોનું ભારત લાવવું કેમ જરૂરી છે?
નિષ્ણાતોના મતે, સોનું વિદેશથી ભારત લાવવા પાછળના મુખ્ય ત્રણ કારણો હોઈ શકે છે:
૧. સુરક્ષા અને જિયો-પોલિટિક્સ: હાલમાં વિશ્વમાં ચાલી રહેલા યુદ્ધો અને આર્થિક પ્રતિબંધોના માહોલમાં, પોતાનું સોનું પોતાના દેશમાં હોવું એ સૌથી સુરક્ષિત વિકલ્પ છે. રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ પછી ઘણા દેશોએ આ બોધપાઠ લીધો છે.
૨. સ્ટોરેજ ખર્ચમાં બચત: વિદેશી બેંકોમાં સોનું રાખવા માટે ભારતે દર વર્ષે મોટું ભાડું (કસ્ટડી ચાર્જ) ચૂકવવું પડે છે. સોનું ભારત લાવવાથી આ ખર્ચમાં ઘટાડો થાય છે.
૩. આર્થિક આત્મનિર્ભરતા: દેશની અંદર સોનાનો મોટો ભંડાર હોવો એ રોકાણકારો અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓને ભારતની મજબૂત આર્થિક સ્થિતિનો સંકેત આપે છે.
