મેનોપોઝની શરૂઆત? ૪૦ વર્ષ પછી મહિલાઓના શરીરમાં થતી હોર્મોનલ ઉથલપાથલની સંપૂર્ણ જાણકારી.
ઉંમર વધવી એ એક કુદરતી પ્રક્રિયા છે અને તેની સાથે શરીરમાં ફેરફારો આવવા તે અત્યંત સામાન્ય બાબત છે. ખાસ કરીને મહિલાઓ માટે ૪૦ વર્ષની ઉંમર એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ વળાંક સાબિત થાય છે. આ એવો સમય છે જ્યારે શરીર માત્ર શારીરિક રીતે જ નહીં, પણ માનસિક અને હોર્મોનલ સ્તરે પણ અનેક પરિવર્તનોમાંથી પસાર થાય છે.
નિષ્ણાતોના મતે, જો સમય રહેતા આ ફેરફારોને સમજી લેવામાં આવે અને જીવનશૈલીમાં થોડા હકારાત્મક ફેરફારો કરવામાં આવે, તો મહિલાઓ તેમના જીવનના આ નવા તબક્કાને ખૂબ જ સરળતાથી અને સ્વસ્થ રીતે પસાર કરી શકે છે.
હોર્મોનલ ફેરફારોની શરૂઆત: ડોક્ટરનો મત
આકાશ હેલ્થકેરના પ્રસૂતિ અને સ્ત્રીરોગ વિભાગના એસોસિયેટ કન્સલ્ટન્ટ, ડો. સંસ્કૃતિ બત્રા જણાવે છે કે, ૪૦ની ઉંમર વટાવતા જ મહિલાઓના શરીરમાં ‘એસ્ટ્રોજન’ નામના હોર્મોનનું સ્તર ધીમે ધીમે ઘટવા લાગે છે. આ ઘટાડો જ શરીરમાં થતા મોટાભાગના ફેરફારોનું મુખ્ય કારણ બને છે.
૪૦ પછી શરીરમાં આવતા ૭ મુખ્ય બદલાવ અને તેને લગતી વિગતો નીચે મુજબ છે:
૧. માસિક ધર્મમાં અનિયમિતતા (Irregular Periods)
૪૦ પછી મોટાભાગની મહિલાઓને સૌથી પહેલો અનુભવ માસિક ચક્રમાં થતા ફેરફારનો થાય છે. ક્યારેક બ્લીડિંગ ખૂબ વધારે થાય છે, તો ક્યારેક ખૂબ જ ઓછું. આ મેનોપોઝ (રજોનિવૃત્તિ) શરૂ થતા પહેલાની અવસ્થા છે, જેને તબીબી ભાષામાં ‘પેરીમેનોપોઝ’ કહેવામાં આવે છે. આમાં ગભરાવા જેવું હોતું નથી, પરંતુ જો લોહીનો પ્રવાહ અસાધારણ રીતે વધુ હોય, તો ડોક્ટરની સલાહ લેવી જરૂરી છે.
૨. હાડકાંની નબળાઈ અને ઓસ્ટિયોપોરોસિસ
એસ્ટ્રોજન હોર્મોન હાડકાંને મજબૂત રાખવામાં મદદ કરે છે. જ્યારે તેનું સ્તર ઘટે છે, ત્યારે હાડકાંની ઘનતા (Density) પણ ઘટવા લાગે છે. આનાથી ‘ઓસ્ટિયોપોરોસિસ’ જેવી બીમારીનું જોખમ વધી જાય છે, જેમાં હાડકાં બટકણા થઈ જાય છે અને ઈજા થવાની શક્યતા વધી જાય છે. આ સમયે કેલ્શિયમ અને વિટામિન-ડીથી ભરપૂર આહાર લેવો ખૂબ જ અનિવાર્ય છે.
૩. વજનમાં વધારો અને મેટાબોલિઝમ
આ ઉંમરે ઘણી મહિલાઓની ફરિયાદ હોય છે કે તેઓ ઓછું જમવા છતાં તેમનું વજન વધી રહ્યું છે. હકીકતમાં, ૪૦ પછી શરીરનો મેટાબોલિક રેટ ધીમો પડી જાય છે. ખાસ કરીને કમર અને પેટના ભાગે ચરબી જમા થવાની શરૂઆત થાય છે. સ્નાયુઓનું પ્રમાણ ઘટવાને કારણે શરીરને કેલરી બાળવામાં વધુ સમય લાગે છે.
૪. હોટ ફ્લેશ અને રાત્રે પરસેવો થવો
જીવનના આ તબક્કે અચાનક ગરમી લાગવી, ચહેરો લાલ થઈ જવો કે રાત્રે ઊંઘમાં ખૂબ પરસેવો થવો એ સામાન્ય લક્ષણો છે. હોર્મોનલ અસંતુલનને કારણે શરીરનું તાપમાન નિયંત્રિત કરવાની ક્ષમતા પર અસર પડે છે, જેના લીધે આવી સમસ્યાઓ સર્જાય છે.
૫. માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને મૂડ સ્વિંગ્સ
માત્ર શરીર જ નહીં, પણ મન પર પણ ૪૦ની અસર જોવા મળે છે. કારણ વગર ચિંતા થવી, ચીડિયાપણું આવવું, વાત-વાતમાં ગુસ્સો આવવો કે ઉદાસીનતાનો અનુભવ થવો એ હોર્મોન્સની રમત છે. આ સમયે માનસિક સ્વાસ્થ્યનું ધ્યાન રાખવું અને તણાવ મુક્ત રહેવા માટે ધ્યાન કે યોગનો સહારો લેવો જોઈએ.
૬. ત્વચા અને વાળમાં ફેરફાર
ઉંમર વધવાની સાથે ત્વચામાં રહેલા કોલેજનનું પ્રમાણ ઘટવા લાગે છે, જેના લીધે ત્વચા પર કરચલીઓ દેખાવા લાગે છે અને ત્વચા ડ્રાય (સૂકી) થઈ જાય છે. તેવી જ રીતે, વાળ ખરવા કે પાતળા થવાની સમસ્યા પણ આ ઉંમરે સામાન્ય છે. યોગ્ય હાઈડ્રેશન અને પૌષ્ટિક આહાર આ સમસ્યાઓને ધીમી પાડી શકે છે.
૭. હૃદયના સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યે સાવધાની
એસ્ટ્રોજન મહિલાઓના હૃદયને સુરક્ષા પૂરી પાડે છે. ૪૦ પછી જ્યારે આ હોર્મોન ઘટવા લાગે છે, ત્યારે હૃદયની બીમારીઓ અને હાઈ બ્લડ પ્રેશરનું જોખમ વધી જાય છે. તેથી, નિયમિત ચેકઅપ કરાવવું અને કોલેસ્ટ્રોલ પર કાબૂ રાખવો અત્યંત જરૂરી છે.
આ પરિવર્તનોને સરળ બનાવવા માટે જીવનશૈલીમાં કરો આ ફેરફારો
ડોક્ટરો અને આરોગ્ય નિષ્ણાતોના મતે, ૪૦ પછીની સફરને સુખદ બનાવવા માટે નીચેની બાબતોનું પાલન કરવું જોઈએ:
-
પૌષ્ટિક આહાર: આહારમાં કેલ્શિયમ, પ્રોટીન, આયર્ન અને ફાઈબરનું પ્રમાણ વધારો. લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી, ડેરી પ્રોડક્ટ્સ અને ફળોને પ્રાધાન્ય આપો.
-
નિયમિત વ્યાયામ: વજન નિયંત્રિત કરવા અને હાડકાંને મજબૂત રાખવા માટે દરરોજ ઓછામાં ઓછી ૩૦ મિનિટ ઝડપથી ચાલવું (Brisk Walking) અથવા હળવી કસરત કરવી જોઈએ.
-
ભરપૂર ઊંઘ: શરીરને રિકવરી માટે ૭ થી ૮ કલાકની શાંત ઊંઘ ખૂબ જ જરૂરી છે.
-
નિયમિત હેલ્થ ચેકઅપ: વર્ષમાં એકવાર મેમોગ્રાફી, પેપ સ્મીયર, થાઈરોઈડ અને બ્લડ શુગર જેવા ટેસ્ટ ચોક્કસ કરાવો.
-
પુષ્કળ પાણી પીવો: શરીરને હાઈડ્રેટેડ રાખવાથી ત્વચાની ચમક જળવાઈ રહે છે અને પાચનક્રિયા પણ સુધરે છે.
