યુએસ પ્રમુખ ટ્રમ્પની મુસ્લિમ-અરબ દેશો સામે મોટી શરત: ઇઝરાયેલ ખુશ, સાઉદી-પાકિસ્તાનને પૂછ્યું- ‘ફોન તો નથી કાપી નાખ્યો ને?’
પશ્ચિમ એશિયા (મિડલ ઈસ્ટ) ના રાજકારણમાં ફરી એકવાર ભારે હલચલ મચી ગઈ છે. અમેરિકા અને ઇરાન વચ્ચે ચાલી રહેલા યુદ્ધ અને તણાવની વચ્ચે યુએસ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે એક એવો મોટો દાવ ખેલ્યો છે, જે આખા ક્ષેત્રના શક્તિ સંતુલન (પાવર બેલેન્સ) ને હંમેશાં માટે બદલી નાખવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. એક આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયા રિપોર્ટ અનુસાર, ટ્રમ્પે ઇરાન સાથેનું યુદ્ધ સમાપ્ત થયા પછી મુસ્લિમ અને આરબ દેશો સામે એક ખૂબ જ મોટી અને કડક શરત મૂકી દીધી છે.
ટ્રમ્પની આ નવી માંગને કારણે ઇઝરાયેલ અત્યંત ઉત્સાહિત અને ગદગદ જોવા મળી રહ્યું છે, પરંતુ બીજી તરફ પાકિસ્તાન અને સાઉદી અરેબિયા જેવા દેશો માટે આ સ્થિતિ ભારે અસમંજસ અને અસહજતા ઊભી કરનારી સાબિત થઈ રહી છે. ટ્રમ્પ ઈચ્છે છે કે ઇરાન સાથેનો વિવાદ પૂરો થતાં જ તમામ આરબ દેશો ઇઝરાયેલને સત્તાવાર રીતે એક સ્વતંત્ર રાષ્ટ્ર તરીકે માન્યતા આપી દે.
હાઈપ્રોફાઈલ કોન્ફરન્સ કોલ અને ટ્રમ્પની ચપટી
અહેવાલો અનુસાર, શનિવારે યુએસ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે વિશ્વના અનેક અગ્રણી આરબ અને મુસ્લિમ દેશોના વડાઓ સાથે એક મહત્વપૂર્ણ ‘કોન્ફરન્સ કોલ’ (Conference Call) કર્યો હતો. આ કોલ દરમિયાન તેમણે પ્રસ્તાવ મૂક્યો કે ઇરાન સાથેનું યુદ્ધ સત્તાવાર રીતે સમાપ્ત થયા પછી, આ તમામ દેશોએ એકસાથે મળીને એક સંયુક્ત કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવા પડશે. આ ડીલ અંતર્ગત તમામ દેશોએ ઐતિહાસિક ‘અબ્રાહમ એકોર્ડ’ (Abraham Accords) નો હિસ્સો બનવું પડશે અને ઇઝરાયેલ સાથે પોતાના રાજદ્વારી સંબંધો સામાન્ય કરવા પડશે.
આ હાઈપ્રોફાઈલ વાતચીત દરમિયાન એક રસપ્રદ કિસ્સો પણ સામે આવ્યો. સાઉદી અરેબિયા અને પાકિસ્તાન જેવા દેશો, જેમના ઇઝરાયેલ સાથે કોઈ સત્તાવાર રાજદ્વારી કે વ્યાપારી સંબંધો નથી, તેઓ ટ્રમ્પના આ અચાનક આવેલા પ્રસ્તાવથી સજ્જડ થઈ ગયા હતા અને સ્તબ્ધ રહી ગયા હતા. આ દેશોની શાંતિ જોઈને ટ્રમ્પે મજાકના લહેકામાં ચપટી લેતા પૂછી લીધું કે, “તમે લોકો હજુ કોલ પર હાજર છો કે ફોન કાપી નાખ્યો છે?” ટ્રમ્પની આ ટિપ્પણી દર્શાવે છે કે તેઓ આ મુદ્દે કેટલા આક્રમક અને ગંભીર છે.
ખાડી દેશો અને મુસ્લિમ જગતની પ્રતિક્રિયા
અમેરિકી અધિકારીઓના હવાલાથી અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE) ના પ્રમુખ શેખ મિલઝાયદ (મોહમ્મદ બિન ઝાયદ) સહિત કેટલાક અગ્રણી ખાડી દેશોના વડાઓએ આ પ્રસ્તાવ પર સકારાત્મક વલણ અપનાવ્યું છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેઓ આ શાંતિ પ્રક્રિયામાં ટ્રમ્પની સાથે છે અને આ વૈશ્વિક મુદ્દા પર અમેરિકાનું સમર્થન કરે છે.
જો કે, પાકિસ્તાન અને સાઉદી અરેબિયા માટે આ નિર્ણય એટલો સરળ નથી. આ દેશોમાં આંતરિક રીતે ઇઝરાયેલનો વિરોધ અને પેલેસ્ટાઈન (ફિલિસ્તન) ના મુદ્દા પ્રત્યે જનતાની સંવેદનશીલતા એટલી વધારે છે કે સરકારો માટે ઇઝરાયેલને સ્વીકારવું એ મોટું રાજકીય જોખમ સાબિત થઈ શકે છે.
આખરે શું છે આ ‘અબ્રાહમ એકોર્ડ’?
ઘણા લોકોને પ્રશ્ન થાય કે આ ‘અબ્રાહમ એકોર્ડ’ શું છે જેના વિશે ટ્રમ્પ આટલો આગ્રહ રાખી રહ્યા છે? વાસ્તવમાં, અબ્રાહમ એકોર્ડ એ અમેરિકાની મધ્યસ્થતામાં વર્ષ ૨૦૨૦ માં થયેલો એક ઐતિહાસિક અને સીમાચિહ્નરૂપ શાંતિ કરાર છે. આ કરારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ઇઝરાયેલ અને આરબ દેશો વચ્ચે દાયકાઓ જૂની દુશ્મની અને વૈમનસ્યનો અંત લાવીને તેમની વચ્ચે રાજદ્વારી, આર્થિક, વેપાર અને સુરક્ષા સંબંધોને સામાન્ય બનાવવાનો છે. પશ્ચિમ એશિયામાં કાયમી શાંતિ અને અમન-ચૈન સ્થાપવા માટે આ કરારને માસ્ટરસ્ટ્રોક માનવામાં આવે છે.
આ કરારના કારણે જ વર્ષ ૧૯૪ પછી પહેલીવાર કોઈ આરબ દેશે ઇઝરાયેલને એક સાર્વભૌમ રાષ્ટ્ર તરીકે સત્તાવાર માન્યતા આપી હતી. સૌપ્રથમ યુએઈ (UAE) અને બહેરીન આ કરારમાં જોડાયા હતા, ત્યારબાદ સુદાન અને મોરોક્કો પણ આ શાંતિ પ્રક્રિયાનો હિસ્સો બન્યા. આ અગાઉ માત્ર ઇજિપ્ત (મિસ્ર) અને જોર્ડન જેવા દેશોના જ ઇઝરાયેલ સાથે સત્તાવાર શાંતિ સંબંધો હતા.
ઈરાનના પ્રભાવને રોકવાની મોટી વ્યુહરચના
ટ્રમ્પના આ સમગ્ર માસ્ટરપ્લાન પાછળ માત્ર શાંતિ સ્થાપવાનો હેતુ નથી, પરંતુ તેની પાછળ એક બહુ મોટી આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યુહરચના (સ્ટ્રેટેજી) છુપાયેલી છે. આ કરારનો સૌથી મોટો ધ્યેય મધ્ય પૂર્વ (મિડલ ઈસ્ટ) માં ઇરાનના સતત વધી રહેલા પ્રભાવ અને દખલગીરીને રોકવાનો છે.
અમેરિકા ઈચ્છે છે કે ઇઝરાયેલ અને તમામ શક્તિશાળી આરબ દેશો એક થઈ જાય, જેથી અમેરિકાના નેતૃત્વમાં એક નવું પ્રાદેશિક સમીકરણ તૈયાર કરી શકાય. જો આ તમામ દેશો સાથે આવી જશે, તો ઇરાન આખા ક્ષેત્રમાં એકલું પડી જશે. જો કે, ફિલિસ્તન (પેલેસ્ટાઈન) ના સળગતા મુદ્દા પર હજુ પણ તમામ આરબ દેશોનો અભિપ્રાય એક સમાન નથી, જે આ કરારના પૂર્ણ અમલીકરણ આડેનો સૌથી મોટો પડકાર છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે ટ્રમ્પના આ દબાણ સામે સાઉદી અને પાકિસ્તાન આગામી દિવસોમાં કેવું વલણ અપનાવે છે.
