કેબિનેટ બેઠકમાં ટ્રમ્પનું આક્રમક વલણ, હોર્મુઝને કોઈ સિંગલ દેશની માલિકીનો ભાગ બનવા નહીં દેવાય
વૈશ્વિક તેલ વેપારની જીવાદોરી સમાન ગણાતા હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) પર માલિકી હક્ક અને શિપિંગ મેનેજમેન્ટને લઈને ચાલી રહેલો આંતરરાષ્ટ્રીય વિવાદ હવે અત્યંત સ્ફોટક સપાટી પર પહોંચી ગયો છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે છેલ્લા ત્રણ મહિનાથી ચાલી રહેલા સશસ્ત્ર સંઘર્ષની વચ્ચે, યુએસ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે હોર્મુઝ સ્ટ્રેટના ભવિષ્ય અંગે વોશિંગ્ટનનું વલણ લોખંડી શબ્દોમાં સ્પષ્ટ કરી દીધું છે. વ્હાઇટ હાઉસ ખાતે યોજાયેલી કેબિનેટ બેઠક દરમિયાન ટ્રમ્પે ઈરાનના સહયોગી ગણાતા દેશ ઓમાનને સીધી લશ્કરી ચેતવણી આપતા જણાવ્યું છે કે, આ વ્યૂહાત્મક જળમાર્ગ પર કોઈ પણ સિંગલ દેશ કે જૂથને પોતાની મનમાની ચલાવવાની કે માલિકીનો દાવો કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવશે નહીં.
ટ્રમ્પે હોર્મુઝને એક સાર્વજનિક “આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ” ગણાવતા ભારપૂર્વક કહ્યું કે, આ માર્ગ સમગ્ર વિશ્વના વ્યાપારી જહાજોની અવરજવર માટે હંમેશા મુક્ત રહેવો જોઈએ.
“અમે તેમને ઉડાવી દઈશું…” – ટ્રમ્પનું વિવાદાસ્પદ અને કડક નિવેદન
કેબિનેટ મીટિંગ બાદ પત્રકારો સાથેની વાતચીતમાં જ્યારે પ્રમુખ ટ્રમ્પને પૂછવામાં આવ્યું કે, શું અમેરિકા એવા કોઈ પ્રસ્તાવિત પ્રણાલી કે કરારને મંજૂરી આપશે, જેના હેઠળ ઈરાન અને ઓમાન સંયુક્ત રીતે આ વ્યૂહાત્મક હોર્મુઝ સ્ટ્રેટના દરિયાઈ ટ્રાફિકને નિયંત્રિત કરે? આ પ્રશ્નનો અત્યંત આક્રમક જવાબ આપતા ટ્રમ્પે કહ્યું, “અમે સમગ્ર સ્થિતિનું બારીકાઈથી નિરીક્ષણ કરી રહ્યા છીએ, પરંતુ કોઈ તેને સંપૂર્ણપણે નિયંત્રિત કરી શકશે નહીં. તે અમારી ચર્ચાનો એક ભાગ છે.”
આગળ વધતા તેમણે ઓમાનને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ચેતવણી આપતા ઉમેર્યું, “તેઓ (ઓમાન અને ઈરાન) આ જળમાર્ગને પોતાના કબજામાં લેવા માંગે છે. પરંતુ આ આંતરરાષ્ટ્રીય જળસીમા છે અને ઓમાને અન્ય સામાન્ય દેશોની જેમ જ આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓનું પાલન કરવું પડશે, નહીં તો આપણે તેમને ઉડાવી દેવા પડશે.” જોકે, રાજદ્વારી વાતાવરણ વધુ ન બગડે તે માટે પાછળથી તેમણે પોતાના નિવેદનને સહેજ નરમ પાડતા કહ્યું હતું કે, “તેઓ (ઓમાનની સરકાર) આ સ્થિતિને સારી રીતે સમજે છે અને તેઓ ઠીક રહેશે.”
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ વિવાદ અને ન્યુક્લિયર કરારની વર્તમાન સ્થિતિ
| રાજદ્વારી મુદ્દાઓ (Key Geopolitical Issues) | ઈરાન અને ઓમાનનું વલણ / પ્રસ્તાવ | યુએસ પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનું સ્ટેન્ડ | વૈશ્વિક બજાર અને સુરક્ષા પર અસર |
| હોર્મુઝ જળમાર્ગનું સંચાલન | બંને દેશો સંયુક્ત રીતે શિપિંગ ઓપરેશન સંભાળવા ઈચ્છે છે. | આ પ્રસ્તાવ સંપૂર્ણપણે નામંજૂર; તેને આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ જાહેર કર્યો. | વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઈલ સપ્લાય ચેઇન પર સીધું જોખમ. |
| શાંતિ કરારની શરતો | પોતાના પરમાણુ કાર્યક્રમ અને યુરેનિયમ પર મક્કમ આગ્રહ. | ઈરાનની શરતોથી યુએસ અસંતુષ્ટ; સંપૂર્ણ કરારની માંગ. | પશ્ચિમ એશિયાના દેશો વચ્ચે લશ્કરી સ્પર્ધા વધવાની ભીતિ. |
| અમેરિકી સૈન્ય મિશન | યુએસ હુમલાઓને યુદ્ધવિરામનું ઉલ્લંઘન ગણાવે છે. | કાં તો કરાર સ્વીકારો, અન્યથા સૈન્ય મિશન પૂર્ણ કરાશે. | દરિયાઈ ક્ષેત્રમાં એરસ્ટ્રાઈક અને ડ્રોન હુમલા વધવાની આશંકા. |
ઈરાન સાથેની શાંતિ વાટાઘાટો ક્યાં અટવાયેલી છે?
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાન સાથે હાલમાં ચાલી રહેલી રાજદ્વારી વાટાઘાટો (Peace Talks) અંગે ભારે નારાજગી વ્યક્ત કરી છે. તેમણે ખુલાસો કર્યો કે ઈરાનના ઈરાદા સોદો કરવા માટે ખૂબ મજબૂત છે અને તેઓ આર્થિક પ્રતિબંધોમાંથી મુક્તિ મેળવવા કરાર ઈચ્છે છે, પરંતુ તેમની શરતો અમેરિકા અને તેના સાથી દેશોના હિતમાં નથી.
ટ્રમ્પે ચેતવણીના સૂરમાં જણાવ્યું કે, “કાં તો ઈરાને અમારી તમામ શરતો પર સંમત થવું પડશે, અથવા તો અમેરિકી સેનાએ આ ક્ષેત્રમાં પોતાનું લશ્કરી મિશન પૂર્ણ કરવું પડશે.” કરાર અટકવા પાછળના મુખ્ય કારણો આપતા તેમણે જણાવ્યું કે, આ ડીલમાં સૌથી મોટો અવરોધ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર ભવિષ્યનું અનિશ્ચિત નિયંત્રણ છે. આ ઉપરાંત, ઈરાન પોતાના પરમાણુ કાર્યક્રમ (Nuclear Program) ને મર્યાદિત કરવા અને સમૃદ્ધ યુરેનિયમ (Enriched Uranium) ના જથ્થાને નષ્ટ કરવાની અમેરિકાની કડક માંગણીઓ પર હજુ પણ આનાકાની કરી રહ્યું છે.
૨૦૨૬ ના વર્તમાન વૈશ્વિક પરિદ્રશ્યમાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ માત્ર એક દરિયાઈ માર્ગ નથી, પરંતુ વૈશ્વિક અર્થતંત્રનું શક્તિબિંદુ છે. ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દ્વારા ઓમાન જેવા શાંતિપ્રિય દેશને અપાયેલી આ કડક ચેતવણી દર્શાવે છે કે અમેરિકા આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માર્ગો પર ઈરાનનો પ્રભાવ રોકવા માટે કોઈપણ હદ સુધી જવા તૈયાર છે. જ્યાં સુધી ઈરાન પોતાના પરમાણુ મહત્વાકાંક્ષાઓ અને હોર્મુઝ પરના દાવાઓને પડતા નહીં મૂકે, ત્યાં સુધી પશ્ચિમ એશિયામાં કાયમી શાંતિ સ્થાપવી અશક્ય લાગી રહી છે. આગામી દિવસોમાં આ વિવાદ જો વધુ વકરશે તો તેની સીધી નકારાત્મક અસર વૈશ્વિક ઉર્જા માર્કેટ અને શેરબજારો પર જોવા મળી શકે છે.
