નવા નિયમોથી રોકાણકારો ખુશખુશાલ: હવે ડીમેટ ખાતામાં સરળતાથી જોડી શકાશે ૩ વારસદાર, દસ્તાવેજોની જરૂરિયાત ઘટી!
ભારતમાં કરોડો લોકો પોતાના ભવિષ્યને સુરક્ષિત કરવા અને સારા વળતરની આશાએ શેરબજાર અને મ્યુચ્યુઅલ ફંડમાં નિયમિત રોકાણ કરે છે. પરંતુ બજારના એક વિશ્લેષણ દરમિયાન એક ખૂબ જ ચિંતાજનક બાબત સામે આવી છે કે, મોટાભાગના રોકાણકારો પોતાના ડીમેટ એકાઉન્ટ (Demat Account) અથવા મ્યુચ્યુઅલ ફંડ ફોલિયોમાં નોમિની (વારસદાર) ની વિગતો ઉમેરતા નથી. આવી સ્થિતિમાં જ્યારે અચાનક કોઈ રોકાણકારનું અકાળે અવસાન થાય છે, ત્યારે તેના પરિવારને તે રોકાણ કરેલી રકમ પાછી મેળવવા માટે સરકારી કચેરીઓ અને કોર્ટના અસંખ્ય ધક્કા ખાવા પડે છે અને ભારે મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે છે.
પરિવારજનોની આ કનડગત અને કાનૂની ગૂંચવણોને હંમેશ માટે દૂર કરવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે, ભારતીય મૂડી બજારના નિયમનકાર સેબી (SEBI – સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા) એ એક ઐતિહાસિક નિર્ણય લઈને તદ્દન નવા અને અત્યંત સરળ નિયમો જાહેર કર્યા છે. સેબીનું દ્રઢપણે માનવું છે કે જો નોમિનેશનની પ્રક્રિયાને એકદમ સરળ અને ડિજિટલ બનાવી દેવામાં આવે, તો સામાન્ય રોકાણકારો અને તેમના પરિવારોને એક મોટી ચિંતામાંથી મુક્તિ આપી શકાય તેમ છે. આ નવા નિયમોનો મુખ્ય હેતુ રોકાણકારોની કચેરીઓમાં પડી રહેલી સંપત્તિને સુરક્ષિત રાખવાનો અને ભવિષ્યમાં ઊભા થતા વારસાઈ વિવાદોને અટકાવવાનો છે.
૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬થી અમલમાં આવશે આ નવો કાયદો
સેબી દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલી સત્તાવાર માર્ગદર્શિકા અનુસાર, ૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ પછી દેશમાં જે પણ નવું સિંગલ હોલ્ડર (એક વ્યક્તિના નામે) ડીમેટ એકાઉન્ટ અથવા મ્યુચ્યુઅલ ફંડ ફોલિયો ખોલવામાં આવશે, તેમાં નોમિનીનું નામ જોડવું ફરજિયાત રહેશે.
જો કોઈ રોકાણકાર એવો આગ્રહ રાખે છે કે તેને અત્યારે પોતાના ખાતામાં કોઈ વારસદારનું નામ નથી ઉમેરવું, તો તેણે ઓનલાઈન અથવા ઓફલાઈન માધ્યમથી સત્તાવાર રીતે ‘ઓપ્ટ-આઉટ’ (Opt-Out) એટલે કે નોમિની ન રાખવા અંગેનું લેખિત અથવા ડિજિટલ ફોર્મ સબમિટ કરવું પડશે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, હવે કાં તો તમારે નોમિનીનું નામ આપવું પડશે અથવા તો સત્તાવાર રીતે ના પાડીને ફોર્મ ભરવું પડશે, ખાતાને ખાલી કે અધૂરું છોડી શકાશે નહીં.
જોઈન્ટ એકાઉન્ટ ધરાવનારા ગ્રાહકોને મોટી રાહત
સેબીએ પોતાના નવા પરિપત્રમાં સંયુક્ત ખાતું એટલે કે જોઈન્ટ હોલ્ડિંગ (Joint Holding) ધરાવતા ડીમેટ અને મ્યુચ્યુઅલ ફંડ ગ્રાહકોને આ ફરજિયાત નિયમમાંથી મુક્તિ આપી છે. આવા જોઈન્ટ ખાતાઓ માટે નોમિનેશન પ્રક્રિયા સંપૂર્ણપણે વૈકલ્પિક (Optional) રહેશે, કારણ કે એક હોલ્ડરના મૃત્યુ પછી ખાતાની માલિકી આપોઆપ બીજા જીવિત હોલ્ડર પાસે ટ્રાન્સફર થઈ જતી હોય છે.
આ ઉપરાંત, સેબીએ નોમિની ઉમેરવા માટેની પ્રક્રિયાને એટલી હદ સુધી સરળ બનાવી દીધી છે કે હવે ગ્રાહકોએ લાંબા-લચક દસ્તાવેજો જમા કરાવવાની જરૂર નહીં રહે. નવા નિયમો હેઠળ:
-
રોકાણકારે માત્ર નોમિનીનું પૂરું નામ અને તેની સાથેનો પોતાનો સંબંધ (જેમ કે પત્ની, પુત્ર, પુત્રી વગેરે) દર્શાવવાનો રહેશે.
-
જો નોમિની સગીર (૧૮ વર્ષથી ઓછી ઉંમરનું બાળક) હોય, તો જ તેની જન્મતારીખ આપવી જરૂરી બનશે.
-
અત્યાર સુધી જે દસ્તાવેજો ફરજિયાત હતા, જેવા કે પાન કાર્ડ (PAN), પાસપોર્ટ, ઈમેલ આઈડી, મોબાઈલ નંબર કે ઓળખ સંબંધિત અન્ય કોઈ કાગળો હવે આપવા ફરજિયાત રહેશે નહીં.
એક ખાતામાં ત્રણ નોમિની રાખવાની સ્વાયત્તતા અને ગવાહની મુક્તિ
નવી વ્યવસ્થા મુજબ, કોઈપણ રોકાણકાર પોતાના એક જ ડીમેટ ખાતા કે મ્યુચ્યુઅલ ફંડ ફોલિયોમાં વધુમાં વધુ ૩ નોમિનીના નામ ઉમેરી શકે છે. રોકાણકાર આ ત્રણેય વારસદારો વચ્ચે પોતાની સંપત્તિની ટકાવારી પણ નક્કી કરી શકે છે (જેમ કે પત્નીને ૫૦%, પુત્રને ૨૫% અને પુત્રીને ૨૫%).
જો રોકાણકાર એક કરતાં વધુ નોમિનીના નામ જોડે છે પરંતુ ફોર્મમાં કોને કેટલા ટકા હિસ્સો આપવો તેની સ્પષ્ટતા કરવાનું ભૂલી જાય છે, તો પણ મૂંઝાવાની જરૂર નથી. આવી સ્થિતિમાં સેબીના નિયમ મુજબ, રોકાણની કુલ રકમ તમામ નોમિનીઓ વચ્ચે સરખે ભાગે (Equal Proportion) વહેંચી દેવામાં આવશે.
રોકાણકારોને સૌથી મોટી રાહત આપતા સેબીએ ફોર્મ પર સાક્ષી એટલે કે ગવાહ (Witness) ની સહી કરાવવાની જૂની અને કંટાળાજનક શરતને સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરી દીધી છે. હવે જો તમે સામાન્ય સહી કરીને ફોર્મ સબમિટ કરો છો, તો કોઈ સાક્ષીની જરૂર રહેશે નહીં. સાક્ષીની સહી માત્ર એવા જ કિસ્સામાં ફરજિયાત રહેશે જ્યાં રોકાણકાર સહી કરવા સક્ષમ ન હોય અને ફોર્મ પર પોતાના અંગૂઠાનું નિશાન (Thumb Impression) લગાવતો હોય.
ડિજિટલ સહી અને ઓનલાઈન પ્રક્રિયાને વેગ
આજના ટેકનોલોજીના યુગ સાથે કદમ મિલાવવા માટે સેબીએ ડિજિટલ નોમિનેશનના ઘણા આધુનિક વિકલ્પો આપ્યા છે. હવે રોકાણકારો પોતાના ઘરે બેઠા ડિજિટલ સિગ્નેચર, આધાર આધારિત ઈ-સાઇન (Aadhar-based e-Sign), ઇલેક્ટ્રોનિક સિગ્નેચર અથવા તો પોતાના રજિસ્ટર્ડ મોબાઈલ અને ઈમેલ પર આવતા વન-ટાઇમ પાસવર્ડ (OTP) ની મદદથી સેકન્ડોમાં નોમિનેશનની પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરી શકશે. સેબીએ તમામ ડિપોઝિટરીઝ, મ્યુચ્યુઅલ ફંડ હાઉસીસ અને રજિસ્ટ્રાર કંપનીઓને આદેશ આપ્યો છે કે તેઓ ગ્રાહકો માટે ઓનલાઈન અને ઓફલાઈન બંને પ્રકારની સુવિધાઓ અત્યંત સરળતાથી ઉપલબ્ધ કરાવે.
જેમના ખાતામાં નોમિની નથી, તેમને વર્ષમાં બે વાર મળશે એલર્ટ
સેબીનો મુખ્ય ટાર્ગેટ ભારતીય નાણાકીય બજારમાં વર્ષોથી લાવારિસ પડી રહેલી ‘અનક્લેમ્ડ એસેટ્સ’ (Unclaimed Assets – એવી સંપત્તિ જેના પર કોઈ દાવો કરનાર નથી) ના આંકડાને શૂન્ય પર લાવવાનો છે. આ માટે સેબીએ એક સ્માર્ટ પ્લાન બનાવ્યો છે. જે જુના રોકાણકારોએ હજુ સુધી પોતાના ખાતામાં નોમિનીનું નામ ઉમેર્યું નથી અને ‘ઓપ્ટ-આઉટ’ નો વિકલ્પ પણ પસંદ કર્યો નથી, તેમને વર્ષમાં બે વખત સત્તાવાર રીતે એસએમએસ (SMS) અને ઈમેલ દ્વારા રીમાઇન્ડર મોકલવામાં આવશે.
