શું વોશિંગ્ટન તેહરાનની જીદ સામે ઝૂકશે?
વૈશ્વિક ભૌગોલિક રાજનીતિ (Geopolitics) માં આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે એક બહુ મોટો વળાંક જોવા મળી રહ્યો છે. પશ્ચિમ એશિયામાં લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી અશાંતિ વચ્ચે અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે શાંતિ કરારની ચર્ચાઓએ જોર પકડ્યું છે. એક તરફ અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ દાવો કરી રહ્યા છે કે યુદ્ધનો અંત આવી ગયો છે, તો બીજી તરફ ઈરાન આ દાવાઓને નકારીને પોતાની કડક શરતો પર અડગ હોવાનું કહી રહ્યું છે. આ મહાસત્તાઓની લડાઈમાં આ વખતે પાકિસ્તાન ક્યાંય ચિત્રમાં નથી, પરંતુ અન્ય ખાડી દેશોની ભૂમિકા અત્યંત નિર્ણાયક બની રહી છે.
વૈશ્વિક રાજનીતિના પટલ પરથી એક આશ્ચર્યજનક સમાચાર સામે આવી રહ્યા છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ (અમેરિકા) અને ઈરાન વચ્ચેના વર્ષો જૂના સૈન્ય અને પરમાણુ તણાવને સમાપ્ત કરવા માટે એક ડ્રાફ્ટ કરાર તૈયાર કરાયો હોવાના અહેવાલો છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે સત્તાવાર રીતે દાવો કર્યો છે કે અમેરિકાએ ઈરાન સાથેના સંભવિત યુદ્ધનો અંત લાવી દીધો છે. જો કે, આ ડીલ જેટલી સરળ દેખાય છે એટલી છે નહીં, કારણ કે બંને દેશો તરફથી વિરોધાભાસી નિવેદનો આવી રહ્યા છે જે દર્શાવે છે કે પડદા પાછળ હજુ ઘણું બધું રંધાઈ રહ્યું છે.
કતારની મુખ્ય મધ્યસ્થી અને ગુપ્ત દેખરેખ પ્રણાલી
આ સમગ્ર શાંતિ પ્રક્રિયાની સૌથી રોચક વાત એ છે કે આ વખતે દક્ષિણ એશિયાના પડોશી દેશ પાકિસ્તાનને આ પ્રક્રિયાથી તદ્દન દૂર રાખવામાં આવ્યું છે. અહેવાલો અનુસાર, ખાડી દેશ કતારે આ હાઈ-પ્રોફાઈલ કરારમાં મુખ્ય મધ્યસ્થી (Mediator) ની ભૂમિકા ભજવી છે. ઈરાને આ પ્રસ્તાવિત ડ્રાફ્ટ કરારને સૈદ્ધાંતિક મંજૂરી આપીને કતાર મારફતે જ વોશિંગ્ટનને પોતાના નિર્ણયની જાણ કરી છે. આ કરાર હેઠળ એક વિશેષ અને અત્યંત ગુપ્ત આંતરરાષ્ટ્રીય મોનિટરિંગ સિસ્ટમ બનાવવાનું આયોજન છે, જે ભવિષ્યમાં કોઈપણ પક્ષ દ્વારા થનારા શરતોના ઉલ્લંઘન પર સીધી નજર રાખશે અને વિવાદોનું નિવારણ કરશે. જો કે, આ મોનિટરિંગ મિકેનિઝમનું નેતૃત્વ કયો દેશ કરશે તેની સત્તાવાર જાહેરાત હજુ બાકી છે.
શાંતિ વાર્તા વચ્ચે હોર્મુઝની ખાડીમાં ડ્રોન હુમલા
એક તરફ જ્યારે ટેબલ પર શાંતિની વાતો થઈ રહી છે, ત્યારે બીજી તરફ દરિયાઈ સરહદો પર સૈન્ય સંઘર્ષ અટકવાનું નામ નથી લઈ રહ્યો. અમેરિકી સંરક્ષણ વિભાગ (પેન્ટાગોન) ના અધિકારીઓએ દાવો કર્યો છે કે ગુરુવારે મોડી રાત્રે યુએસ સેનાએ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Hormuz Strait) માંથી પસાર થતા વાણિજ્યિક જહાજોને નિશાન બનાવવા આવી રહેલા ઈરાનના બે ઘાતક ‘વન-વે એટેક ડ્રોન’ ને હવામાં જ તોડી પાડ્યા છે. જો કે, આ હુમલા છતાં આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ ટ્રાફિક સામાન્ય રીતે ચાલુ હોવાનો દાવો અમેરિકાએ કર્યો છે. આ સૈન્ય હિલચાલના કારણે જ ટ્રમ્પના શાંતિના દાવા પર સવાલો ઊભા થઈ રહ્યા છે.
ઈરાનનો સ્પષ્ટ ઇનકાર અને કડક શરતો
ટ્રમ્પના દાવાઓથી વિપરીત, ઈરાનના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા ઇસ્માઇલ બાઘાઈએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે અમેરિકા સાથે હજુ સુધી કોઈ અંતિમ કે આખરી કરાર થયો નથી. ઈરાનનું કહેવું છે કે વાટાઘાટો હજુ પ્રારંભિક તબક્કામાં છે અને જ્યાં સુધી તેમની મુખ્ય માંગણીઓ સ્વીકારવામાં નહીં આવે ત્યાં સુધી તેઓ કોઈ દસ્તાવેજ પર સહી કરશે નહીં. તેહરાને અમેરિકા સામે મુખ્ય ત્રણ શરતો મૂકી છે: પ્રથમ, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર ઈરાનનું સંપૂર્ણ સાર્વભૌમત્વ સ્વીકારવામાં આવે; દ્વિતીય, અમેરિકા દ્વારા ફ્રીઝ કરાયેલું ઈરાનનું ૨૪ અબજ ડોલર (૨૪ બિલિયન USD) નું ફંડ તાત્કાલિક મુક્ત કરવામાં આવે; અને તૃતીય, પોતાના પરમાણુ કાર્યક્રમ અંગે ઈરાન કોઈપણ નવી છૂટછાટ આપશે નહીં.
જે.ડી. વાન્સ સહી કરશે, ઇઝરાયલ સત્તાવાર રીતે અલગ રહ્યું
આ સંભવિત કરાર અંગે વોશિંગ્ટનમાંથી એવા સંકેતો મળી રહ્યા છે કે રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ આ ડીલ પર હસ્તાક્ષર કરવા વ્યક્તિગત રીતે પ્રવાસ નહીં કરે. તેમના સ્થાને અમેરિકી ઉપરાષ્ટ્રપતિ જે.ડી. વાન્સ (JD Vance) આ ઐતિહાસિક સમજૂતી પર હસ્તાક્ષર કરવા માટે પ્રવાસ કરશે. બીજી તરફ, મધ્ય-પૂર્વમાં અમેરિકાના સૌથી નજીકના સાથી ગણાતા ઇઝરાયલે આ કરારથી સંપૂર્ણ અંતર જાળવી લીધું છે. ઇઝરાયલી વડાપ્રધાન કાર્યાલયે સત્તાવાર નિવેદન બહાર પાડીને કહ્યું છે કે તેઓ આ અમેરિકા-ઈરાન સમજૂતીનો કોઈ પક્ષ કે ભાગ નથી. ઇઝરાયલનું આ વલણ દર્શાવે છે કે ભવિષ્યમાં આ ક્ષેત્રમાં ભૌગોલિક સમીકરણો વધુ જટિલ બની શકે છે અને આ શાંતિ કરારની સફળતા અંગે હજુ પણ મોટી શંકાઓ સેવાઈ રહી છે.
