એર ફ્રાયર: સ્વાસ્થ્ય માટે વરદાન કે કેન્સરનું કારણ? ડૉક્ટરની સલાહ અને વાસ્તવિકતા
આજના દોડધામભર્યા જીવનમાં જ્યારે દરેક વ્યક્તિ ફિટનેસ પ્રત્યે જાગૃત બની રહી છે, ત્યારે રસોડામાં ‘એર ફ્રાયર’ એક અનિવાર્ય સાધન બની ગયું છે. તેલ વગર અથવા ખૂબ જ ઓછા તેલમાં તળેલું ક્રિસ્પી અને સ્વાદિષ્ટ ભોજન આપતું હોવાને કારણે તે મધ્યમ વર્ગના પરિવારોમાં ખૂબ લોકપ્રિય બન્યું છે. પરંતુ, શું આ આધુનિક સાધન ખરેખર સ્વાસ્થ્ય માટે એટલું સલામત છે? સોશિયલ મીડિયા પર એર ફ્રાયર અને કેન્સરના જોખમ વિશેની ઘણી વાતો ફરી રહી છે. ત્યારે કેન્સર હીલર સેન્ટરના ડિરેક્ટર ડૉ. તરંગ કૃષ્ણાએ આ મુદ્દે મહત્વનો ખુલાસો કરીને સત્ય શું છે તે સમજાવ્યું છે.
એર ફ્રાયર શું છે અને તે કેવી રીતે કાર્ય કરે છે?
સૌ પ્રથમ એ સમજવું જરૂરી છે કે એર ફ્રાયર કોઈ જાદુઈ કે હાનિકારક તરંગો ઉત્સર્જિત કરતું મશીન નથી. વાસ્તવમાં, તે એક ‘મીની કન્વેક્શન ઓવન’ છે. તે કેવી રીતે કાર્ય કરે છે? તે ખોરાકની આસપાસ ખૂબ જ ગરમ હવાને ઝડપથી પરિભ્રમણ (Circulation) કરે છે. આ પ્રક્રિયાને કારણે ખોરાક ચારે બાજુથી સરખી રીતે ગરમ થાય છે અને ક્રિસ્પી બને છે.
ઘણા લોકો તેને માઈક્રોવેવ સાથે સરખાવે છે, જે ખોટું છે. એર ફ્રાયરમાં કોઈ ઇલેક્ટ્રોમેગ્નેટિક તરંગો કે હાનિકારક રેડિયેશન હોતા નથી. જે રીતે તમે ગેસ કે ઓવનમાં ગરમ હવાથી રસોઈ કરો છો, તે જ રીતે એર ફ્રાયર કાર્ય કરે છે. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે, તે ડીપ ફ્રાયિંગની સરખામણીએ લગભગ ૮૦% ઓછું તેલ વાપરે છે, જે તેને હૃદય અને વજન નિયંત્રણ માટે સ્વાસ્થ્યપ્રદ વિકલ્પ બનાવે છે.
કેન્સરના જોખમ પાછળનું રહસ્ય: ‘એક્રેલામાઇડ’
જો એર ફ્રાયર સલામત છે, તો કેન્સરની અફવા ક્યાંથી આવી? આ પ્રશ્નનો જવાબ ‘એક્રેલામાઇડ’ (Acrylamide) નામના રસાયણમાં રહેલો છે. જ્યારે પણ આપણે બટાકા, બ્રેડ અથવા અનાજ જેવા સ્ટાર્ચયુક્ત ખોરાકને ખૂબ જ ઊંચા તાપમાને રાંધીએ છીએ, ત્યારે ખોરાકમાં રહેલા એમિનો એસિડ અને શર્કરા વચ્ચે એક રાસાયણિક પ્રતિક્રિયા થાય છે, જેના પરિણામે એક્રેલામાઇડ ઉત્પન્ન થાય છે.
ઈન્ટરનેશનલ એજન્સી ફોર રિસર્ચ ઓન કેન્સર દ્વારા પ્રાણીઓ પર કરવામાં આવેલા કેટલાક અભ્યાસોમાં એક્રેલામાઇડને ‘સંભવિત કેન્સરજનક’ ગણાવવામાં આવ્યું છે. પરંતુ, અહીં નોંધપાત્ર બાબત એ છે કે, મનુષ્યોમાં ખોરાક દ્વારા લેવાતા આ તત્વને કારણે સીધું કેન્સર થતું હોય તેવા કોઈ ઠોસ વૈજ્ઞાનિક પુરાવા અત્યાર સુધી મળ્યા નથી. વર્ષ ૨૦૨૪માં એક લાખથી વધુ લોકો પર થયેલા વિશાળ અભ્યાસમાં પણ એર ફ્રાયરના ઉપયોગથી કેન્સર થતું હોવાની કોઈ સાબિતી મળી નથી.
એર ફ્રાયરનો ઉપયોગ ક્યારે સાવચેતી માંગે છે?
કોઈપણ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો તે આપણા હાથમાં છે. એર ફ્રાયરમાં જો ખોરાકને જરૂર કરતા વધુ સમય સુધી અથવા અત્યંત ઊંચા તાપમાને રાંધવામાં આવે (ઓવર-કૂકિંગ), તો એક્રેલામાઇડનું પ્રમાણ વધી શકે છે.
ગોલ્ડન-બ્રાઉનનો નિયમ: ખોરાકને અતિશય ડાર્ક બ્રાઉન કે કાળો ન થવા દો. જ્યારે ખોરાક ગોલ્ડન-બ્રાઉન રંગનો થઈ જાય, ત્યારે તેને બહાર કાઢી લેવો જોઈએ.
તાપમાન પર નિયંત્રણ: ખૂબ જ ઊંચા તાપમાને લાંબા સમય સુધી રાંધવાનું ટાળો.
ખોરાકની ગુણવત્તા: સ્ટાર્ચયુક્ત ખોરાક જેમ કે બટાકાને કાપ્યા પછી થોડો સમય પાણીમાં પલાળી રાખવાથી એક્રેલામાઇડનું નિર્માણ ઘણું ઓછું કરી શકાય છે.
તંદુરસ્ત જીવનશૈલી માટે એર ફ્રાયરના ફાયદા
એર ફ્રાયરનો સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે તે તેલના સેવનમાં ઘટાડો કરે છે. વધુ પડતું તેલ અને ડીપ-ફ્રાય ખોરાક શરીરમાં સ્થૂળતા (Obesity) વધારે છે, જે ડાયાબિટીસ, હૃદયરોગ અને કેન્સર જેવા અનેક ગંભીર રોગોનું મુખ્ય કારણ છે. જો તમે એર ફ્રાયર દ્વારા તેલ વગર ક્રિસ્પી શાકભાજી કે અન્ય ખોરાક રાંધતા હોવ, તો તમે પરોક્ષ રીતે તમારા શરીરને હાનિકારક ફેટ્સથી બચાવી રહ્યા છો.
