શું તમારા બેંક ખાતાનો ઉપયોગ ‘Money Mule’ તરીકે થઈ રહ્યો છે? સાયબર ગુનેગારોની આ નવી ચાલથી બચો
આજના ટેક્નોલોજીના યુગમાં ડિજિટલ બેંકિંગે આપણા રોજિંદા જીવનને અત્યંત સરળ અને ઝડપી બનાવી દીધું છે. મોબાઈલ બેંકિંગ, ઈન્ટરનેટ બેંકિંગ અને યુપીઆઈ (UPI) ની મદદથી હવે ગણતરીની સેકન્ડોમાં જ નાણાં એક ખાતામાંથી બીજા ખાતામાં ટ્રાન્સફર થઈ જાય છે. પરંતુ, ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શનની સ્પીડ જેટલી વધી છે, તેની સાથે-સાથે સાયબર ગુનાઓ અને ફ્રોડનું જોખમ પણ એટલું જ વધ્યું છે. આ જ કારણે ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) અને ઈન્કમ ટેક્સ વિભાગે ઓનલાઈન નાણાકીય વ્યવહારો માટે કેટલાક કડક નિયમો અને મર્યાદાઓ (Limits) નક્કી કરી છે.
દેશમાં ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન કરનારાઓની સંખ્યા રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચી ગઈ છે. મોટાભાગના લોકો દૈનિક વ્યવહારો માટે ઓનલાઈન માધ્યમોનો ઉપયોગ કરે છે, પરંતુ ઘણા યુઝર્સ આ માધ્યમોની સત્તાવાર લિમિટ અને તેની સાથે જોડાયેલા સુરક્ષા જોખમોથી અજાણ હોય છે. ચાલો સમજીએ ઓનલાઈન ફંડ ટ્રાન્સફરના મુખ્ય ચાર વિકલ્પો અને તેની વાસ્તવિક મર્યાદાઓ:
ઓનલાઈન ફંડ ટ્રાન્સફરના મુખ્ય ૪ માધ્યમો અને લિમિટ
૧. યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI):
નાના અને ઝડપી વ્યવહારો માટે યુપીઆઈ આજે સૌથી લોકપ્રિય માધ્યમ છે. સામાન્ય નિયમો અનુસાર, યુપીઆઈ દ્વારા એક દિવસમાં મહત્તમ ₹૧ લાખ સુધીનું ટ્રાન્સફર કરી શકાય છે. જો કે, કેટલીક ચોક્કસ બેંકો અથવા વિશેષ કેટેગરીના વ્યવહારો (જેમ કે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓની ફી અથવા મેડિકલ ઈમરજન્સીની ચુકવણી) માટે રિઝર્વ બેંકના નિયમો અનુસાર આ લિમિટ થોડી વધારે હોઈ શકે છે.
૨. ઈમીડિએટ પેમેન્ટ સર્વિસ (IMPS):
આ સર્વિસ ૨૪x૭ કાર્યરત રહે છે અને તેના દ્વારા ખાતામાં તાત્કાલિક પૈસા જમા થાય છે. સામાન્ય રીતે મોટાભાગની બેંકો આ માધ્યમ હેઠળ એક દિવસમાં મહત્તમ ₹૫ લાખ સુધીના વ્યવહારની મંજૂરી આપે છે. જો કે, આ મર્યાદા અલગ-અલગ બેંકોના આંતરિક નિયમો અને ખાતાના પ્રકાર (Account Type) ના આધારે બદલાઈ શકે છે.
૩. નેશનલ ઈલેક્ટ્રોનિક ફંડ્સ ટ્રાન્સફર (NEFT):
આરબીઆઈ (RBI) ના નિયમો મુજબ, NEFT દ્વારા પૈસા ટ્રાન્સફર કરવા માટે કેન્દ્રીય સ્તરે કોઈ ન્યૂનતમ (Minimum) કે મહત્તમ (Maximum) મર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી નથી. તમે ઈચ્છો તેટલી રકમ ટ્રાન્સફર કરી શકો છો, પરંતુ સુરક્ષાના કારણોસર ઘણી બેંકો ગ્રાહકના સ્તર પર તેની દૈનિક મર્યાદા (જેમ કે દિવસના ₹૧૦ લાખ કે ₹૨૫ લાખ) પોતે નક્કી કરતી હોય છે.
૪. રિયલ ટાઈમ ગ્રોસ સેટલમેન્ટ (RTGS):
આ માધ્યમનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે મોટા વ્યાપારી વ્યવહારો અથવા મોટી રકમ મોકલવા માટે થાય છે. આ મોડ દ્વારા ટ્રાન્સફર કરવા માટે ઓછામાં ઓછી ₹૨ લાખની રકમ હોવી આવશ્યક છે. આરબીઆઈ તરફથી મહત્તમ રકમ પર કોઈ પ્રતિબંધ નથી, પરંતુ સંબંધિત બેંકો પોતાના ગ્રાહકની પ્રોફાઈલના આધારે તેની ઉપલી મર્યાદા સેટ કરી શકે છે.
‘મની મ્યુલ’ શું છે? સાયબર ગુનેગારોની ખતરનાક આ આદતથી બચો
જેમ જેમ ઓનલાઈન બેંકિંગ મજબૂત બની રહ્યું છે, તેમ તેમ આંતરરાષ્ટ્રીય અને સ્થાનિક સ્તરે સાયબર છેતરપિંડી કરનારાઓ કરોડો રૂપિયાની ઉઠામણ કરવા માટે નવી પદ્ધતિઓ અપનાવી રહ્યા છે. આ પૈકીની સૌથી ખતરનાક પદ્ધતિ છે ‘મની મ્યુલ’ (Money Mule).
સાયબર ગુનેગારો કોઈ મોટી હેકિંગ કે ઓનલાઈન છેતરપિંડી કરીને કરોડો રૂપિયા સીધા પોતાના ખાતામાં લેતા નથી, કારણ કે તેમ કરવાથી તેઓ તરત જ પોલીસના નિકાહમાં આવી જાય. આથી, તેઓ નિર્દોષ અથવા લાલચુ લોકોના બેંક ખાતાઓનો ઉપયોગ કરે છે. આ પ્રક્રિયામાં સાયબર માફિયાઓ પીડિત વ્યક્તિને કમિશનની લાલચ આપીને અથવા નોકરી બહાને તેમના બેંક ખાતામાં મોટી રકમ ટ્રાન્સફર કરે છે. ત્યારબાદ, તે ખાતાધારકને તે નાણાં અન્ય નાના-નાના અજ્ઞાત ખાતાઓમાં ટ્રાન્સફર કરવા અથવા એટીએમમાંથી ઉપાડીને આપવા માટે કહેવામાં આવે છે.
પડદા પાછળ અસલી ગુનેગાર અને કાનૂની સકંજો
આ સમગ્ર પ્રક્રિયાથી વાસ્તવિક ગુનેગાર પડદા પાછળ સુરક્ષિત છુપાયેલો રહે છે. પરંતુ, જ્યારે પોલીસ એજન્સીઓ અથવા સાયબર સેલ આ ફ્રોડની તપાસ શરૂ કરે છે, ત્યારે કાનૂની રીતે તે બેંક ખાતાના વાસ્તવિક માલિક (એટલે કે જે વ્યક્તિના ખાતામાં પૈસા આવ્યા હતા) ને ગુનેગાર માનવામાં આવે છે અને તેની ધરપકડ થાય છે. ભારતીય સાયબર ક્રાઈમ કોઓર્ડિનેશન સેન્ટર (I4C) ના તાજેતરના અહેવાલ મુજબ, દેશભરમાં ૨૭.૩ મિલિયન (૨.૭૩ કરોડ) થી વધુ આવા ‘મની મ્યુલ’ ખાતાઓ ઓળખવામાં આવ્યા છે, જેનો ઉપયોગ છેતરપિંડીના નાણાં સગેવગે કરવા માટે થતો હતો.
સુરક્ષા માટે આટલું હંમેશા યાદ રાખો:
-
જો કોઈ અજાણી વ્યક્તિ તમારા બેંક ખાતામાં પૈસા જમા કરાવવાની ઓફર કરે અથવા કમિશનની લાલચ આપે, તો ક્યારેય સંમત ન થાઓ.
-
તમારા એટીએમ (ATM) કાર્ડની વિગતો, ઇન્ટરનેટ બેંકિંગનો પાસવર્ડ, યુપીઆઈ પિન (UPI PIN) કે ઓટીપી (OTP) ક્યારેય કોઈ પણ વ્યક્તિ સાથે શેર કરશો નહીં. બેંક ક્યારેય ફોન પર આવી વિગતો માંગતી નથી.
