શા માટે ડિજિટલ પેમેન્ટ છતાં ૧ રૂપિયાના સિક્કાની જરૂર પડે છે? જાણો આ ખાસ રિપોર્ટ!
જ્યારે પણ આપણે કોઈ નાનો વ્યવહાર કરીએ છીએ અથવા છૂટ્ટા પૈસાની વાત આવે છે, ત્યારે આપણા મનમાં સૌથી પહેલા ૧ રૂપિયાનો સિક્કો જ આવે છે. RBI ના તાજા અહેવાલ મુજબ, માર્ચ ૨૦૨૬ સુધી ભારતમાં ૧ રૂપિયાના કુલ ૫,૪૯૯ કરોડ સિક્કા ચલણમાં હતા. આ આંકડો દેશમાં ચાલતા અન્ય તમામ પ્રકારના સિક્કાઓ કરતા ઘણો વધારે છે. આ સાબિત કરે છે કે ભારત જેવા વિશાળ દેશમાં, જ્યાં નાના વ્યવહારોનું પ્રમાણ ઘણું મોટું છે, ત્યાં ૧ રૂપિયાનો સિક્કો આજે પણ એક અનિવાર્ય માધ્યમ છે.
આંકડાઓમાં ૧ રૂપિયાના સિક્કાનું મહત્વ
RBI ના અહેવાલ મુજબ, કુલ સિક્કાઓના ચલણમાં ૧ રૂપિયાના સિક્કાની હિસ્સેદારી ૩૮.૪% છે. જોકે, ગત વર્ષે આ આંકડો ૩૯.૩% હતો, જેમાં થોડો ઘટાડો જરૂર જોવા મળ્યો છે, પરંતુ તેમ છતાં તે નંબર-૧ પર યથાવત છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે વર્ષ ૨૦૧૪ થી ૨૦૧૬ દરમિયાન આ હિસ્સેદારી ૪૨% જેટલી ઊંચી હતી.
સિક્કાઓની સંખ્યામાં સતત વધારો થવાનું મુખ્ય કારણ એ છે કે ૧ રૂપિયાના સિક્કા ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં ચલણમાંથી બહાર થાય છે. વર્ષ ૨૦૧૬માં ૪,૫૦૦ કરોડ સિક્કા હતા, જે ૨૦૨૬ સુધીમાં વધીને ૫,૪૯૯ કરોડ થઈ ગયા છે. આ સિક્કાઓની કુલ વેલ્યુ પણ વર્ષ દર વર્ષે વધી રહી છે, જે સૂચવે છે કે ગ્રાહકો અને વેપારીઓ બંને માટે આ સિક્કો કેટલો મહત્વનો છે.
વેલ્યુના મામલે ૫ અને ૧૦ રૂપિયાના સિક્કાનું વર્ચસ્વ
જ્યારે આપણે સંખ્યાના બદલે ‘વેલ્યુ’ (કિંમત) ની દૃષ્ટિએ જોઈએ, તો સ્થિતિ થોડી અલગ છે. બેંકના અધિકારીઓના મતે, કુલ ચલણમાં ૫ અને ૧૦ રૂપિયાના સિક્કાઓનું પ્રમાણ માત્ર ૨૩.૫% છે, પરંતુ જો કુલ વેલ્યુની વાત કરીએ તો તેમનો હિસ્સો ૫૩.૫% જેટલો મોટો છે, જે આશરે ૨૨,૨૦૯ કરોડ રૂપિયા છે. આનો અર્થ એ થયો કે જ્યારે મોટા વ્યવહારોની વાત આવે છે, ત્યારે લોકો ૫ કે ૧૦ રૂપિયાના સિક્કાનો ઉપયોગ વધુ પસંદ કરે છે, પરંતુ દૈનિક જરૂરિયાતો માટે ૧ રૂપિયો જ રાજા છે.
૧ રૂપિયાનો સિક્કો શા માટે આજે પણ અનિવાર્ય છે?
રેડિયન્ટ કેશ મેનેજમેન્ટ સર્વિસિસના એમડી ડેવિડ દેવસહાયમ જણાવે છે કે, આજે પણ મંદિરોમાં દાન આપવા માટે હોય, કોઈ નાની ખરીદી હોય કે પછી ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં લેવડ-દેવડ હોય, ૧ રૂપિયાના સિક્કાની લોકપ્રિયતા અજોડ છે. ગ્રામીણ ભારત માટે તો આ સિક્કો અર્થવ્યવસ્થાનું એક નાનું પણ મજબૂત પાસું છે.
ક્વાન્ટેસ રિસર્ચના એમડી અને સીઈઓ કાર્તિક જોનાગદલાના મતે, UPI એ ચોક્કસપણે શહેરોમાં અને મોટા વ્યવહારોમાં કેશની જરૂરિયાત ઘટાડી દીધી છે, પરંતુ તેણે સિક્કાઓને રિપ્લેસ નથી કર્યા. આજે પણ કરિયાણાની દુકાનો, રોડ સાઈડ વેન્ડર્સ, બસનું ભાડું અને અન્ય અનૌપચારિક સેવાઓમાં કેશનો જ ઉપયોગ થાય છે. જ્યારે પેમેન્ટ ૧૦ કે ૨૦ રૂપિયા જેવી રકમમાં હોય, ત્યારે ૧ રૂપિયાનો સિક્કો વ્યવહારને પૂરો કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
ડિજિટલ ભારત અને સિક્કાઓનું સહઅસ્તિત્વ
ઘણા લોકો એવું વિચારતા હતા કે ડિજિટલ પેમેન્ટ આવવાથી સિક્કાઓનું અસ્તિત્વ જોખમમાં આવી જશે. પરંતુ, RBI ના આંકડાઓ સાબિત કરે છે કે ટેકનોલોજી અને પરંપરાગત રોકડ વ્યવહાર બંને સાથે મળીને ચાલી રહ્યા છે. ભારત જેવા દેશમાં જ્યાં વિવિધ સ્તરના ગ્રાહકો છે, ત્યાં એક તરફ સ્માર્ટફોનથી સ્કેન કરીને પેમેન્ટ કરનારા લોકો છે, તો બીજી તરફ હજુ પણ સિક્કાઓના ઉપયોગ પર આધાર રાખનાર મોટો વર્ગ છે.
