બજેટનું ટેન્શન હળવું કરવા સરકાર LIC અને હિન્દુસ્તાન ઝિંકમાં પોતાનો હિસ્સો વેચશે
વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલ એટલે કે કાચા તેલના સતત વધી રહેલા ભાવોએ ભારત સરકારની ચિંતામાં વધારો કર્યો છે. તેલની આ આંતરરાષ્ટ્રીય મોંઘવારીના કારણે દેશના ચાલુ ખાતાની ખાધ અને બજેટ પર ભારે દબાણ ઊભું થયું છે. આ બજેટીય દબાણને હળવું કરવા અને દેશની આર્થિક સ્થિતિને સ્થિર રાખવા માટે કેન્દ્ર સરકારે એક અત્યંત મહત્વનો અને મોટો નાણાકીય નિર્ણય લીધો છે. સરકારે દેશની સૌથી મોટી વીમા કંપની લાઈફ ઈન્સ્યોરન્સ કોર્પોરેશન (LIC) અને હિન્દુસ્તાન ઝિંક સહિત કુલ આઠ જાહેર ક્ષેત્રની કંપનીઓ (PSUs) માં પોતાની ભાગીદારી અથવા હિસ્સો વેચવાની પ્રક્રિયાને વેગ આપ્યો છે.
સરકારી વર્તુળોમાંથી મળતી સત્તાવાર માહિતી અનુસાર, આ આઠ સરકારી કંપનીઓમાં વ્યૂહાત્મક હિસ્સો વેચવા (Disinvestment) માટેની પ્રાથમિક વહીવટી અને કાનૂની તૈયારીઓ યુદ્ધના ધોરણે શરૂ કરી દેવામાં આવી છે. પ્રાથમિક અંદાજો અને બજારના મૂલ્યાંકન મુજબ, સરકાર જો માત્ર LICમાં પોતાનો થોડો હિસ્સો વેચે તો પણ સરકારી તિજોરીમાં આશરે ₹૧૦,૦૦૦ કરોડની મોટી રકમ આવી શકે છે. આ ઉપરાંત, હિન્દુસ્તાન ઝિંક લિમિટેડમાં રહેલા સરકારી શેરના વેચાણ દ્વારા અંદાજે ₹૫,૦૦૦ કરોડ એકત્ર થવાની પ્રબળ સંભાવના સેવાઈ રહી છે. આ રીતે શરૂઆતી તબક્કામાં જ સરકાર આશરે ₹૧૫,૦૦૦ કરોડનું ભંડોળ મેળવી લેશે.
રોકાણકારોને આકર્ષવા માટે બેંકો સાથે બેઠકોનો દોર
સરકાર આ હિસ્સાના વેચાણને કોઈપણ ભોગે સફળ બનાવવા માંગે છે. આ માટે બજારની વર્તમાન સ્થિતિ અને મોટા રોકાણકારોની માંગ પર સતત નજર રાખવામાં આવી રહી છે. નાણા મંત્રાલયના ઉચ્ચ અધિકારીઓ અને અગ્રણી ઇન્વેસ્ટમેન્ટ બેંકો (રોકાણ બેંકો) વચ્ચે નિયમિત ધોરણે ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠકો યોજાઈ રહી છે. આ આંતરિક બેઠકોમાં શેરની યોગ્ય કિંમત કેટલી રાખવી, બજારમાં રોકાણકારોનો રસ કેવો છે અને શેર કયા યોગ્ય સમયે બજારમાં મૂકવા જેથી મહત્તમ કિંમત ઉપજી શકે, જેવા ગંભીર મુદ્દાઓ પર વિસ્તૃત ચર્ચાઓ થઈ રહી છે. એટલું જ નહીં, ભવિષ્યમાં અન્ય સરકારી કંપનીઓ માટે પણ વિનિવેશની પ્રક્રિયા એકદમ સરળ અને ઝડપી બને તે હેતુથી સરકાર દ્વારા કેટલાક નવા અને અનુભવી રોકાણ બેંકરોની નિમણૂક પણ કરવામાં આવી છે.
આ આખી કવાયત દરમિયાન સરકાર ભૂતકાળના અટકેલા પ્રોજેક્ટ્સ પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહી છે. સરકાર IDBI બેંકમાં પોતાનો બહુમતી હિસ્સો વેચવાની યોજના પર ફરીથી ગંભીરતાપૂર્વક વિચારણા કરી રહી છે. અગાઉના સમયમાં બજારમાંથી ખરીદદારોનો પૂરતો પ્રતિસાદ ન મળવાને કારણે આ બેંકના વેચાણની પ્રક્રિયા અધવચ્ચે અટકી પડી હતી. હવે નવી રણનીતિના ભાગરૂપે સરકાર તેની ‘રિઝર્વ પ્રાઇસ’ એટલે કે લઘુત્તમ વેચાણ કિંમતમાં થોડો ઘટાડો કરવાનું વિચારી રહી છે. આ ઘટાડા બાદ અગાઉ રસ દાખવનારા સંભવિત રોકાણકારો પાસેથી ફરીથી નવી બોલીઓ (Bids) મંગાવવામાં આવશે, જેથી આ અટકેલો સોદો પાર પડી શકે.
બજારના પડકારો અને અપેક્ષાઓ
જો કે, સરકારનો આ રસ્તો બિલકુલ કાંટાળો છે અને સામે અનેક મોટા પડકારો પણ ઊભા છે. વર્ષ ૨૦ctx ના પ્રથમ છ મહિનાના ડેટા દર્શાવે છે કે વિદેશી સંસ્થાકીય રોકાણકારોએ (FIIs) ભારતીય શેરબજારમાંથી અંદાજે ૨૯ અબજ ડોલર જેટલું માતબર રોકાણ પાછું ખેંચી લીધું છે. વિદેશી નાણાંની આ મોટા પાયે થયેલી નિકાસને કારણે સ્થાનિક શેરબજાર પર નકારાત્મક અસર પડી હતી અને ભારતીય શેરબજારનો મુખ્ય ઇન્ડેક્સ નિફ્ટી-૫૦ આશરે ૯ ટકા જેટલો તૂટ્યો હતો. આ સિવાય, આગામી સમયમાં માર્કેટમાં Jio Platforms અને નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ (NSE) જેવા દેશના સૌથી મોટા આઈપીઓ (IPOs) પણ આવવાના છે, જે રોકાણકારોના મોટા ભંડોળને પોતાની તરફ ખેંચી શકે છે. આ સ્થિતિમાં સરકારી શેર તરફ રોકાણકારોને આકર્ષવા તે મોટું કામ રહેશે.
આ તમામ પડકારો વચ્ચે પણ સરકારનો ઉત્સાહ ઓછો થયો નથી, કારણ કે તાજેતરમાં જ પૂર્ણ થયેલા કેટલાક ડિસઇન્વેસ્ટમેન્ટ પ્રોજેક્ટ્સમાંથી સરકારને અપેક્ષા કરતાં ઘણો સારો પ્રતિસાદ મળ્યો છે. કોલ ઇન્ડિયા અને NHPC જેવી સરકારી કંપનીઓમાં જ્યારે સરકારે પોતાનો હિસ્સો વેચ્યો, ત્યારે સ્થાનિક અને સંસ્થાકીય રોકાણકારોએ તેને હાથોહાથ વધાવી લીધો હતો. આ સફળતાના કારણે નાણા મંત્રાલયનો આત્મવિશ્વાસ વધ્યો છે. ચાલુ વર્ષના એપ્રિલથી જૂન ૨૦ctx ના ત્રિમાસિક ગાળા દરમિયાન જ સરકાર ડિસઇન્વેસ્ટમેન્ટના માધ્યમથી અંદાજે ૨ અબજ ડોલર એકત્ર કરવામાં સફળ રહી ચૂકી છે.
કેન્દ્ર સરકારે ચાલુ નાણાકીય વર્ષ ૨૦ctx-૨૭ માટે ડિસઇન્વેસ્ટમેન્ટ અને વ્યૂહાત્મક વેચાણ મારફતે કુલ ₹૮૦,૦૦૦ કરોડ એકત્ર કરવાનો મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્યાંક નિર્ધારિત કર્યો છે. સરકારનું સ્પષ્ટપણે માનવું છે કે આ વિનિવેશ દ્વારા આવનારી વધારાની મૂડી દેશની રાજકોષીય ખાધને અંકુશમાં રાખશે, કાચા તેલની આયાતના કારણે ઊભા થયેલા આર્થિક બોજને હળવો કરશે અને સરવાળે ભારતીય અર્થતંત્રને વૈશ્વિક સ્તરે વધુ મજબૂત અને સ્થિર બનાવવામાં મદદરૂપ સાબિત થશે.
