તમારું ITR ફાઈલ થઈ ગયું કે અટવાયું? તરત જ ચેક કરો રજિસ્ટર્ડ ઈમેલ, આ ભૂલો પડી શકે છે ભારે!
નાણાકીય વર્ષ પૂરું થયા પછી આવકવેરા રિટર્ન (Income Tax Return – ITR) ફાઈલ કરવું એ દરેક કરદાતા માટે એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ જવાબદારી છે. આકારણી વર્ષ (Assessment Year) 2026-27 માટે જે ટેક્સપેયર્સે પોતાનું ITR સબમિટ કરી દીધું છે, તેમણે હવે ખાસ એલર્ટ રહેવાની જરૂર છે. રિટર્ન ફાઈલ કર્યા પછી પણ કામ પૂરું થઈ જતું નથી, કારણ કે આવકવેરા વિભાગ દ્વારા તમારી આપેલી તમામ વિગતોનું બારીકાઈથી વેરીફિકેશન કરવામાં આવે છે.
જો આ વેરીફિકેશન દરમિયાન ઇનકમ ટેક્સ ડિપાર્ટમેન્ટને માલૂમ પડે કે તમે રિટર્નમાં આપેલી માહિતી અધૂરી છે, ભૂલભરેલી છે અથવા તમારા ડેટા સાથે મેચ થતી નથી, તો આવકવેરા કાયદાની કલમ 139(9) હેઠળ તમને ‘ડિફેક્ટિવ રિટર્ન’ (Defective Return) ની સત્તાવાર નોટિસ મોકલવામાં આવી શકે છે.
‘ડિફેક્ટિવ ITR’ એટલે શું? સરળ શબ્દોમાં સમજો
સરળ ભાષામાં કહીએ તો, ‘ડિફેક્ટિવ રિટર્ન’ એટલે એવું ટેક્સ રિટર્ન જેમાં કોઈ ટેકનિકલ, ગણતરીની કે માળખાકીય ખામી રહી ગઈ હોય. જ્યારે રિટર્ન ફોર્મમાં પૂછવામાં આવેલી જરૂરી માહિતી અધૂરી હોય, રકમમાં મેળ ન બેસતો હોય કે પછી ટેક્સ રિટર્ન ફોર્મની કાયદાકીય શરતો પૂરી ન થતી હોય, ત્યારે તેને ‘ડિફેક્ટિવ’ ગણવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે: ૧. જો કોઈ કરદાતા પોતે ચૂકવેલા TDS (Tax Deducted at Source) ના ક્રેડિટનો દાવો (Claim) કરે છે, પણ પોતાના રિટર્નમાં એ TDS ને લગતી મૂળ આવક દર્શાવવાનું જ ભૂલી જાય છે.
૨. અથવા જો કોઈ વ્યક્તિ બિઝનેસ કે પ્રોફેશનથી થતી આવક દર્શાવે છે, પરંતુ તેના માટે જરૂરી એવા બેલેન્સ શીટ અને પ્રોફિટ એન્ડ લોસ (Profit & Loss) એકાઉન્ટની વિગતો ફોર્મમાં ભરતી નથી.
આવી પરિસ્થિતિમાં આઈટીઆરને ક્ષતિગ્રસ્ત અથવા ડિફેક્ટિવ માની લેવામાં આવે છે.
તમને કેવી રીતે ખબર પડશે કે તમારું ITR ડિફેક્ટિવ છે?
ઇનકમ ટેક્સ ડિપાર્ટમેન્ટ કલમ 139(9) હેઠળ નોટિસ આપવા માટે મુખ્યત્વે ત્રણ માધ્યમોનો ઉપયોગ કરે છે:
-
ઈમેલ દ્વારા: કરદાતાએ ઈ-ફાઈલિંગ પોર્ટલ પર રજિસ્ટર કરેલા સત્તાવાર ઈમેલ એડ્રેસ પર ડિફેક્ટિવ રિટર્નની માહિતી મોકલવામાં આવે છે.
-
ટપાલ/પોસ્ટ દ્વારા: કેટલાક કિસ્સાઓમાં ભૌતિક નોટિસ પત્ર દ્વારા રજિસ્ટર્ડ સરનામે મોકલવામાં આવે છે.
-
ઈ-ફાઈલિંગ પોર્ટલ પર: જ્યારે તમે આવકવેરા વિભાગના સત્તાવાર પોર્ટલ પર લોગ ઈન કરો છો, ત્યારે ‘Pending Actions’ અથવા ‘Notices’ સેક્શનમાં તમને આ નોટિસ જોવા મળે છે.
સેક્શન 139(9) ની નોટિસમાં સ્પષ્ટપણે જણાવવામાં આવે છે કે તમારા રિટર્નમાં કઈ ચોક્કસ ખામી કે ભૂલ રહી ગઈ છે. આ ઉપરાંત, આ ભૂલને સુધારવા માટે તમારે કયા પગલાં ભરવા પડશે તેની વિગતવાર સૂચનાઓ પણ તેમાં આપેલી હોય છે.
નોટિસનો જવાબ આપવા માટે કેટલો સમય મળે છે?
ડિફેક્ટિવ રિટર્નની નોટિસ મળ્યા પછી ગભરાવાની જરૂર નથી, પરંતુ તેને હળવાશથી લેવી પણ ભારે પડી શકે છે.
-
૧૫ દિવસનો સમય: સામાન્ય રીતે કરદાતાને નોટિસ મળ્યાની તારીખથી ૧૫ દિવસની અંદર રિટર્નની ખામી સુધારીને ઈ-ફાઈલિંગ પોર્ટલ પર જવાબ સબમિટ કરવાનો હોય છે.
-
નોટિસમાં દર્શાવેલી મુદત: જો નોટિસમાં ૧૫ દિવસ સિવાયની કોઈ ચોક્કસ સમયસીમા લખવામાં આવી હોય, તો તે મુદતનું પાલન કરવાનું રહે છે.
-
મુદત વધારવાની માંગણી (Adjournment): જો કોઈ વ્યાજબી કારણસર તમે ૧૫ દિવસમાં જવાબ આપી શકો તેમ ન હોવ, તો તમે ઈ-ફાઈલિંગ પોર્ટલ પર જઈને નક્કી કરેલી પ્રક્રિયા મુજબ સમય મર્યાદા વધારવા (Extension/Adjournment) માટે વિનંતી કરી શકો છો.
ડિફેક્ટિવ ITR નોટિસ મળવાના મુખ્ય અને આશ્ચર્યજનક કારણો
કરદાતાઓની કેટલીક નાની ભૂલોને કારણે રિટર્ન ડિફેક્ટિવ થઈ જાય છે. તેના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
૧. આવક દર્શાવ્યા વગર TDS ક્લેમ કરવો: આ સૌથી સામાન્ય ભૂલ છે. કરદાતા પોતાના Form 26AS કે AIS માં દેખાતો TDS ક્લેમ કરી લે છે, પરંતુ તે જ આવકને પોતાના રિટર્નમાં યોગ્ય હેડ હેઠળ દર્શાવતા નથી.
૨. કુલ રસીદો/આવકમાં તફાવત: Form 26AS માં દેખાતી કુલ રકમ અને તમે રિટર્નમાં દર્શાવેલી આવકની રકમ વચ્ચે મેળ બેસતો ન હોય.
૩. શૂન્ય આવક છતાં ટેક્સની ગણતરી: રિટર્નમાં તમામ હેડ હેઠળની કુલ આવક ઝીરો (Zero) દર્શાવી હોય, તેમ છતાં ટેક્સ લાયબિલિટીની ગણતરી કરીને ટેક્સ ચૂકવવામાં આવ્યો હોય.
૪. PAN માં નામનો તફાવત: ITR ફોર્મમાં લખેલું કરદાતાનું નામ અને તેના પાન કાર્ડ (PAN Card) પર નોંધાયેલા નામમાં સ્પેલિંગ કે સરનેમની ભૂલ હોય.
૫. અધૂરી બિઝનેસ વિગતો: જો વેપાર કે વ્યવસાયથી આવક દર્શાવતા હોવ, તો જરૂરી બેલેન્સ શીટ, ઓડિટ રિપોર્ટ કે નફા-નુકસાન ખાતાની માહિતી આપવાનું ચૂકી જવું.
શું તમે ઓનલાઈન આ ભૂલ સુધારી શકો છો?
હા, ચોક્કસ! કરદાતા પોતે જ ઈ-ફાઈલિંગ પોર્ટલ પર લોગ ઈન કરીને આ ભૂલ સુધારી શકે છે.
નોટિસ મળ્યા પછી કરદાતાએ સૌથી પહેલાં નોટિસમાં દર્શાવેલું કારણ ખૂબ જ ધ્યાનથી વાંચવું જોઈએ. રિટર્નમાં વગર વિચારે બિનજરૂરી બદલાવ કરવાને બદલે, જે ચોક્કસ માહિતી માંગવામાં આવી હોય તે જ સુધારીને પોર્ટલ પર ‘Response to Notice u/s 139(9)’ વિકલ્પમાં જઈને સબમિટ કરવી જોઈએ.
જો તમે નોટિસનો જવાબ નહીં આપો તો શું થશે?
ડિફેક્ટિવ રિટર્નની નોટિસને અવગણવી કે તેનો જવાબ ન આપવો એ ભારે આર્થિક નુકસાન નોતરી શકે છે. જો તમે નિયત સમયમાં ભૂલ નહીં સુધારો તો:
-
રિટર્ન અમાન્ય (Invalid/Null and Void) ઠરશે: આવકવેરા વિભાગ તમારા રિટર્નને રદ કરી દેશે.
-
રિટર્ન ફાઈલ ન કર્યા સમાન: કાયદાકીય દ્રષ્ટિએ એવું જ માનવામાં આવશે કે તમે આકારણી વર્ષ માટે રિટર્ન ફાઈલ કર્યું જ નથી.
-
વ્યાજ અને દંડ (Penalty): મોડા રિટર્ન ફાઈલ કરવાનો દંડ લાગી શકે છે અને બાકી ટેક્સ પર વ્યાજ ચૂકવવું પડી શકે છે.
-
કેરી ફોરવર્ડ લોસનો લાભ રદ: ચાલુ વર્ષના નાણાકીય નુકસાન (Losses) ને ભવિષ્યના વર્ષોમાં કેરી ફોરવર્ડ કરવાનો લાભ મળશે નહીં.
-
ટેક્સ છૂટછાટ અને કપાત રદ: મળવાપાત્ર ખાસ ટેક્સ ડિડક્શન્સ અને રિબેટનો લાભ છીનવાઈ શકે છે.
શું તેની જગ્યાએ નવું કે રિવાઈઝ્ડ રિટર્ન ફાઈલ કરી શકાય?
જો મૂળ રિટર્ન ફાઈલ કરવાની અથવા રિવાઈઝ્ડ રિટર્ન ફાઈલ કરવાની છેલ્લી તારીખ (Deadline) હજુ બાકી હોય, તો કરદાતા પાસે બે વિકલ્પો રહે છે: ૧. તે નોટિસનો જવાબ આપીને ભૂલ સુધારી શકે છે.
૨. અથવા તે નવું કે રિવાઈઝ્ડ આઈટીઆર (Revised ITR) ફાઈલ કરી શકે છે.
પરંતુ, જો એકવાર નવું કે રિવાઈઝ્ડ રિટર્ન ફાઈલ કરવાની ડેડલાઈન પૂરી થઈ જાય, પછી કરદાતા પાસે કલમ 139(9) ની નોટિસનો જવાબ આપીને જ ભૂલ સુધારવા સિવાય બીજો કોઈ રસ્તો બચતો નથી. જો આ તબક્કે પણ સમસ્યાનો ઉકેલ ન આવે, તો છેવટે રિટર્ન રદ જ થઈ જાય છે.
