Income Tax વિભાગની નવી સિસ્ટમનો શિકાર? કમાણી વગર જ વિદેશી રોકાણકારો પાછળ કેમ પડી ગયો ટેક્સ વિભાગ?
તાજેતરમાં નાણાકીય જગત અને શેરબજારના વર્તુળોમાં એક ખૂબ જ વિચિત્ર અને ચિંતાજનક ટ્રેન્ડ જોવા મળી રહ્યો છે. ભારતીય શેરબજારમાં રોકાણ કરનારા ઘણા વિદેશી રોકાણકારો (Foreign Investors) અત્યારે ભારે મૂંઝવણમાં મુકાયા છે. આ એવા રોકાણકારો છે જેમણે ભારતીય કંપનીઓના શેર તો ખરીદ્યા છે, પરંતુ તેમાંથી હજુ સુધી કોઈ કમાણી એટલે કે ટેક્સેબલ ઇન્કમ (Taxable Income) મેળવી નથી. આમ છતાં, તેમને ભારતના આવકવેરા વિભાગ (Income Tax Department) તરફથી રી-એસેસમેન્ટ (ફરીથી કર આકારણી) માટેની નોટિસો મળી રહી છે.
આ બાબતે ટેક્સ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે આ નોટિસો આવકવેરા વિભાગની આધુનિક રિસ્ક-બેઝ્ડ રિપોર્ટિંગ સિસ્ટમ (Risk-based reporting systems) ના કારણે ઓટોમેટેડ પદ્ધતિથી જનરેટ થઈ રહી છે. આ નોટિસ મળવાનો બિલકુલ એવો અર્થ નથી થતો કે રોકાણકારે ફરજિયાતપણે ટેક્સ ચૂકવવો જ પડશે. આવો વિગતવાર સમજીએ કે આ આખો મામલો શું છે અને શા માટે વિદેશી રોકાણકારો ચિંતામાં મુકાયા છે.
કઈ કલમ હેઠળ મળી રહી છે નોટિસ અને શું છે વિગત?
જે વિદેશી રોકાણકારોએ ભારતીય કંપનીઓના લિસ્ટેડ (શેરબજારમાં નોંધાયેલા) અથવા અનલિસ્ટેડ શેરો ખરીદ્યા છે, પરંતુ તેને હજુ સુધી વેચ્યા નથી, કે નથી તેના પર કોઈ ડિવિડન્ડ, વ્યાજ કે કેપિટલ ગેઈન્સ (મૂડી નફો) મેળવ્યો, તેઓને ઇન્કમ ટેક્સ એક્ટની કલમ ૧૪૮ (Section 148 of the Income-tax Act) હેઠળ રી-એસેસમેન્ટ નોટિસ મળી રહી છે.
ટેક્સ એક્સપર્ટ્સના જણાવ્યા અનુસાર, સામાન્ય માણસ કે રોકાણકાર માટે આવી સરકારી નોટિસ મળવી એ સ્વાભાવિક રીતે જ ચિંતાનો વિષય બને છે, પરંતુ તેને ટેક્સ ભરવાની કાનૂની જવાબદારી અથવા ગુનો માની લેવાની ભૂલ કરવી જોઈએ નહીં. વાસ્તવમાં, આ નોટિસ ઇન્કમ ટેક્સ વિભાગના એવા માળખાનો એક ભાગ છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય એ તપાસવાનો છે કે ક્યાંય કોઈ એવી આવક તો નથી રહી ગઈ ને, જેના પર ટેક્સ ચૂકવવો જોઈતો હતો પણ ચૂકવાયો નથી (Income escaping assessment).
નિષ્ણાતોનું શું કહેવું છે? ટેક્સ એક્સપર્ટનો અભિપ્રાય
આ વિષય પર જાણીતા ટેક્સ નિષ્ણાત સીએ (ડો.) સુરેશ સુરાનાએ જણાવ્યું હતું કે:
“વિદેશી રોકાણકારોને આવકવેરા અધિનિયમની કલમ ૧૪૮ હેઠળ નોટિસ મળી શકે છે, કારણ કે ઇન્કમ ટેક્સ વિભાગ પાસે જે ડેટા ઉપલબ્ધ હોય છે અને તેમની જે રિસ્ક મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ કામ કરે છે, તેના આધારે સિસ્ટમને એવું લાગે છે કે કરપાત્ર હોઈ શકે તેવી કોઈ આવક આકારણીમાંથી છૂટી ગઈ છે.”
તેમના મતે, ઘણા કિસ્સાઓમાં આ નોટિસ મોકલવા પાછળનું ટ્રિગર (કારણ) ખૂબ જ સાદું અને ટેકનિકલ હોય છે. જેમ કે:
-
વિદેશી રોકાણકારે ભારતની કોઈ કંપનીના શેર ખરીદ્યા હોય.
-
રોકાણ કરવા માટે ભારતમાં પરમેનન્ટ એકાઉન્ટ નંબર એટલે કે પાન કાર્ડ (PAN) મેળવ્યું હોય.
-
વિદેશથી ભારતમાં પૈસા મોકલવાની પ્રક્રિયા (Remittance) અથવા ટ્રાન્ઝેક્શન રિપોર્ટિંગ સિસ્ટમમાં તેમનું નામ અને ડેટા દેખાતો હોય.
આ બધી માહિતી સિસ્ટમમાં હોવા છતાં, તે વિદેશી રોકાણકારે ભારતમાં પોતાનું ઇન્કમ ટેક્સ રિટર્ન (ITR) ફાઈલ ન કર્યું હોય, ત્યારે આવકવેરા વિભાગની ઓટોમેટેડ સિસ્ટમ એલર્ટ થઈ જાય છે અને રી-એસેસમેન્ટની નોટિસ મોકલી દે છે.
મૂળભૂત નિયમ: માત્ર શેર ખરીદવા પર ટેક્સ લાગતો નથી
અહીં સૌથી મહત્વની વાત સમજવા જેવી એ છે કે માત્ર ભારતીય સિક્યોરિટીઝ કે શેરોમાં પૈસા રોકવાથી કોઈ ટેક્સેબલ ઇન્કમ એટલે કે કરપાત્ર આવક ઊભી થતી નથી. જ્યાં સુધી આવક ન થાય, ત્યાં સુધી ટેક્સની કોઈ જવાબદારી બનતી નથી.
ડો. સુરાનાએ આ બાબત સ્પષ્ટ કરતાં સમજાવ્યું કે, “ભારતમાં માત્ર શેર કે સિક્યોરિટીઝની ખરીદી કરવાથી આપોઆપ ટેક્સ લાગતો નથી. ટેક્સની જવાબદારી સામાન્ય રીતે ત્યારે જ ઊભી થાય છે જ્યારે તે રોકાણમાંથી કોઈ વાસ્તવિક આવક થાય. જેમ કે, શેરોની ફેરબદલી અથવા વેચાણ પર મળેલો કેપિટલ ગેઈન્સ (મૂડી નફો), ડિવિડન્ડની આવક, વ્યાજની આવક અથવા આવકવેરા કાયદા હેઠળ ભારતમાં ઉપાર્જિત (Accrue) થયેલી અન્ય કોઈ પણ પ્રકારની આવક.”
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, લિસ્ટેડ કે અનલિસ્ટેડ શેર ખરીદવા એ એક શુદ્ધ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ટ્રાન્ઝેક્શન (રોકાણનો વ્યવહાર) છે. જ્યાં સુધી રોકાણકાર તે શેરને નફા સાથે વેચે નહીં, અથવા કંપની તેને ડિવિડન્ડ ન આપે, ત્યાં સુધી માત્ર રોકાણ કરવાના કારણે તેના પર ભારતમાં કોઈ ટેક્સ લાયબિલિટી (કર જવાબદારી) આવતી નથી.
આ નોટિસનો સામનો કેવી રીતે કરવો?
ટેક્સ નિષ્ણાતો વિદેશી રોકાણકારોને સલાહ આપે છે કે આવી નોટિસ મળ્યા પછી ગભરાવાને બદલે કાયદાકીય અને વ્યવહારિક કદમ ઉઠાવવા જોઈએ:
-
સંપૂર્ણ વ્યવહારોની ચકાસણી: રોકાણકારોએ તેમના ભારતીય બેંક ખાતા, પાન કાર્ડ ટ્રાન્ઝેક્શન અને ડિમેટ એકાઉન્ટના સ્ટેટમેન્ટ તપાસવા જોઈએ કે ખરેખર કોઈ ટેક્સેબલ ટ્રાન્ઝેક્શન ભૂલથી પણ થયું છે કે નહીં.
-
યોગ્ય જવાબ આપવો: ઇન્કમ ટેક્સ વિભાગની ઇ-ફાઇલિંગ પોર્ટલ પર જઈને નોટિસનો કાયદેસર અને સચોટ જવાબ આપવો જરૂરી છે. જેમાં સ્પષ્ટતા કરવી પડે કે આ ટ્રાન્ઝેક્શન માત્ર ‘રોકાણ’ પ્રકૃતિનું છે અને તેનાથી કોઈ આવક થઈ નથી.
-
પ્રોફેશનલ મદદ: ભારતીય ટેક્સ કાયદાઓ જટિલ હોવાથી, વિદેશી રોકાણકારોએ ભારતના ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ (CA) અથવા ટેક્સ કન્સલ્ટન્ટની મદદ લેવી હિતાવહ છે જેથી ભવિષ્યની મુશ્કેલીઓથી બચી શકાય.
સામાજિક અને આર્થિક અસરો
ભારત સરકારે તાજેતરના વર્ષોમાં ટેક્સ ચોરી રોકવા અને કાળા નાણાં પર લગામ કસવા માટે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને અદ્યતન ડેટા એનાલિટિક્સનો ઉપયોગ વધાર્યો છે. આ સિસ્ટમ ખૂબ જ ઝીણવટપૂર્વક મોટા નાણાકીય વ્યવહારો પર નજર રાખે છે. જો કે, ક્યારેક ટેકનિકલ ખામી અથવા સિસ્ટમની અતિ-સક્રિયતાના કારણે એવા નિર્દોષ રોકાણકારો પણ લપેટામાં આવી જાય છે જેમણે કશું ખોટું કર્યું નથી હોતું.
આવી નોટિસોથી વૈશ્વિક સ્તરે ભારતીય બજારની ઇમેજ પર પણ થોડી અસર પડી શકે છે. વિદેશી પોર્ટફોલિયો રોકાણકારો (FPIs) ભારતમાં રોકાણ કરતી વખતે ‘ઇઝ ઓફ ડુઇંગ બિઝનેસ’ (વેપાર કરવાની સરળતા) અને સ્થિર ટેક્સ નીતિની અપેક્ષા રાખે છે. આવા કિસ્સાઓમાં જો ટેક્સ વિભાગ ઝડપથી સ્પષ્ટતા ન કરે, તો વિદેશી રોકાણકારોમાં થોડો ડરનો માહોલ પેદા થઈ શકે છે.
