‘અમે મફતમાં રક્ષણ નહીં કરીએ!’ ટ્રમ્પના આ એક નિર્ણયથી ગલ્ફ દેશોના અબજો રૂપિયા દાવ પર!
વૈશ્વિક તેલ પરિવહન માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણાતી હોર્મુઝની ખાડી (Strait of Hormuz) હાલમાં અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના ગંભીર સૈન્ય તણાવનું મુખ્ય કેન્દ્ર બની ગઈ છે. આ જટિલ પરિસ્થિતિ વચ્ચે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે એક મોટું અને વિવાદાસ્પદ નિવેદન આપ્યું છે. ટ્રમ્પના મતે, યુએસ સેના વિશ્વના સૌથી ધનિક અને સમૃદ્ધ વિસ્તારનું રક્ષણ કરી રહી છે, તેથી જે ગલ્ફ દેશોને આ સુરક્ષાથી સીધો ફાયદો થઈ રહ્યો છે, તેમણે આ માટે અમેરિકાને નાણાકીય વળતર ચૂકવવું જોઈએ.
ઓવલ ઓફિસમાં પત્રકારો સાથે વાતચીત કરતી વખતે ટ્રમ્પે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું હતું કે, અમેરિકા બીજા દેશોના હિત માટે પોતાના સંસાધનો અને નાણાંનો વ્યય ન કરી શકે. આ સાથે જ તેમણે ઈરાન પર ફરીથી કડક દરિયાઈ નાકાબંધી (Naval Blockade) લાદવાની જાહેરાત કરી છે અને જણાવ્યું છે કે આ ખાડીમાંથી પસાર થતા તમામ કાર્ગો શિપમેન્ટ પર ૨૦ ટકા જેટલો સુરક્ષા ટેક્સ વસૂલવામાં આવશે.
પાયાનો પ્રશ્ન: ‘અમે મફતમાં રક્ષણ શા માટે કરીએ?’
ઓવલ ઓફિસમાં પત્રકારોને સંબોધતા ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે અમેરિકાની વિદેશ નીતિ અને સૈન્ય તૈનાતી અંગે પોતાના આગવા અંદાજમાં ખુલાસો કર્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું:
“હું આ સુરક્ષા સેવાઓ માટે વળતર ઈચ્છું છું કારણ કે આપણે વિશ્વના એક અત્યંત સમૃદ્ધ અને વૈભવી હિસ્સાનું રક્ષણ કરી રહ્યા છીએ. આ કામમાં આપણો મોટો ખર્ચ થઈ રહ્યો છે. તેથી અમે એવો નિર્ણય લીધો છે કે જે દેશોને આપણે સુરક્ષા આપી રહ્યા છીએ, તેમની પાસેથી આ સુરક્ષા બદલ વળતર વસૂલવામાં આવશે.”
ટ્રમ્પે ખાસ કરીને પાંચ મુખ્ય અખાતી (ગલ્ફ) દેશોના નામ લીધા હતા, જેમાં સાઉદી અરેબિયા, સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE), કતાર, બહેરીન અને કુવૈતનો સમાવેશ થાય છે. તેમણે ઉમેર્યું કે આ દેશો આર્થિક રીતે અત્યંત સક્ષમ છે અને તેમની પાસે પુષ્કળ સંપત્તિ છે. તેથી અમેરિકા આ વિસ્તારમાં જે સૈન્ય અને નૌકાદળ તૈનાત રાખે છે, તેનો તમામ ખર્ચ આ દેશોએ ઉપાડવો જોઈએ.
‘અમેરિકાને આ તેલની જરૂર નથી’
પોતાના ભાષણ દરમિયાન ટ્રમ્પે અમેરિકાની ઉર્જા આત્મનિર્ભરતા પર પણ ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે દાવો કર્યો કે અમેરિકા પાસે હવે વિશ્વમાં સૌથી વધુ તેલનો ભંડાર છે, તેથી તેલ મેળવવા માટે તેને ગલ્ફ દેશો પર નિર્ભર રહેવાની કોઈ જરૂર નથી.
ટ્રમ્પે જણાવ્યું: “જો તમે વેનેઝુએલા અને અન્ય સંસાધનોને પણ ઉમેરો, તો આપણી પાસે વિશ્વના કુલ પુરવઠાના ૫૦ ટકા કરતાં પણ વધુ હિસ્સો છે. ભૌતિક રીતે આપણને આ તેલની કોઈ જરૂર નથી. પરંતુ આપણે આપણા સાથી દેશોની રક્ષા કરવા માટે પ્રતિબદ્ધ છીએ. આ સાથીઓમાં ઈઝરાયેલ, સાઉદી અરેબિયા, કતાર અને યુએઈ સામેલ છે. અમે હંમેશા આ દેશોનું રક્ષણ કર્યું છે અને ખૂબ જ અસરકારક રીતે અમારું કામ નિભાવ્યું છે.”
તેમના આ નિવેદનથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ટ્રમ્પ પ્રશાસન વૈશ્વિક ભૌગોલિક રાજનીતિને એક વ્યાપારિક સોદાબાજી (Transactional) તરીકે જુએ છે, જ્યાં સુરક્ષા આપવાના બદલામાં નાણાકીય નફો અથવા વળતર મેળવવું અનિવાર્ય ગણવામાં આવે છે.
ટ્રુથ સોશિયલ પર કડક આદેશ અને ૨૦% ચાર્જની જાહેરાત
ઓવલ ઓફિસમાં આપેલા નિવેદન બાદ ટ્રમ્પે પોતાના સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘ટ્રુથ સોશિયલ’ (Truth Social) પર વધુ આકરા પ્રહાર કર્યા હતા. તેમણે ઈરાનને સીધી ચેતવણી આપતા લખ્યું:
“હોર્મુઝની ખાડી ખુલ્લી છે અને તે ખુલ્લી જ રહેશે—ભલે ઈરાન ઈચ્છે કે ન ઈચ્છે. અમે ઈરાન સામેની કડક નાકાબંધીને ફરીથી લાગુ કરી રહ્યા છીએ.”
ટ્રમ્પે સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટમાં ઉમેર્યું કે આ અત્યંત અસ્થિર અને સંવેદનશીલ વિસ્તારમાં સુરક્ષા અને શાંતિ જાળવી રાખવા માટે જે પણ ખર્ચ થશે, તેને પહોંચી વળવા માટે યુએસએ (USA) દ્વારા ત્યાંથી પસાર થતા તમામ કાર્ગો શિપમેન્ટ પર ૨૦ ટકાનો ચાર્જ વસૂલવામાં આવશે. તેમણે આ પ્રક્રિયા તાત્કાલિક અસરથી શરૂ કરવાનો આદેશ આપ્યો છે, જોકે આ વસૂલાત પ્રણાલી વ્યવહારિક રીતે કેવી રીતે લાગુ કરવામાં આવશે તેની કોઈ વિગતવાર માહિતી તેમણે આપી નહોતી.
‘ગાર્ડિયન એન્જલ ઓફ ધ સ્ટ્રેટ’
આ સત્તાવાર જાહેરાતો પહેલાં, ટ્રમ્પે ફોક્સ ન્યૂઝના પ્રખ્યાત શો “ફોક્સ એન્ડ ફ્રેન્ડ્સ” (Fox & Friends) ને આપેલા ફોન ઇન્ટરવ્યુમાં આ આખી યોજનાનો કાચો રોડમેપ રજૂ કર્યો હતો. તેમણે સંકેત આપ્યો હતો કે અમેરિકા કદાચ આ સમગ્ર ખાડી પર પોતાનું નિયંત્રણ સ્થાપિત કરી લેશે અને તેને જાતે જ ચલાવશે.
તેમણે રમૂજી અને આક્રમક શૈલીમાં કહ્યું હતું: “આપણે આ ખાડી પર કબજો મેળવીશું અને તેનું સંચાલન કરીશું. આપણે આ ખાડીના રક્ષક બનીશું. કદાચ આપણે આપણી જાતને ‘ગાર્ડિયન એન્જલ ઓફ ધ સ્ટ્રેટ’ (ખાડીના રક્ષક દેવદૂત) તરીકે ઓળખાવી શકીએ. પરંતુ આ ભગીરથ કાર્ય માટે આપણને વળતર મળવું જ જોઈએ.”
તેમણે ઉમેર્યું કે ગલ્ફ દેશો અત્યંત ધનિક હોવાથી તેઓ અમેરિકા પાસેથી એવી આશા ન રાખી શકે કે યુએસ સેના પોતાના જીવના જોખમે મફતમાં આ મહત્વપૂર્ણ માર્ગનું રક્ષણ કરતી રહે.
સૈન્ય સંઘર્ષ અને મોંઘવારીની આશંકા
હોર્મુઝની ખાડી એ વૈશ્વિક ઉર્જા સપ્લાયની જીવાદોરી સમાન છે. દરરોજ કરોડો બેરલ ક્રૂડ ઓઈલ આ સાંકડી ખાડીમાંથી પસાર થાય છે. ઈરાન દ્વારા આ જળમાર્ગ બંધ કરવાના દાવા અને અમેરિકા સાથેના તેના સૈન્ય સંઘર્ષને કારણે વૈશ્વિક બજારમાં તેલની કિંમતો આસમાને પહોંચી ગઈ છે, જેના કારણે વિશ્વભરમાં ફુગાવો (Inflation) વધવાની ચિંતા ઘેરી બની છે.
શનિવારે એક અનધિકૃત જહાજની અવરજવરનું બહાનું ધરીને ઈરાને આ જળમાર્ગ બંધ કરવાની જાહેરાત કરી હતી. રવિવારે પણ તેહરાન દ્વારા સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું હતું કે જ્યાં સુધી આ વિસ્તારમાં પૂર્ણ શાંતિ અને સ્થિરતા સ્થપાઈ નહીં જાય, ત્યાં સુધી સામાન્ય પરિવહન પર પ્રતિબંધ રહેશે અને માત્ર ખાસ પરવાનગી મેળવનારા જહાજોને જ પસાર થવા દેવામાં આવશે.
ટ્રમ્પે આ અંગે નારાજગી વ્યક્ત કરતા કહ્યું: “અમારી વચ્ચે એક સમજૂતી થઈ ચૂકી હતી. બધું જ નક્કી હતું, પણ તેમણે (ઈરાને) તે કરાર તોડી નાખ્યો. તેઓ હંમેશા કરારો તોડે છે. અમે આ લોકો સાથે ૧૦ જેટલી ડીલ કરી ચૂક્યા છીએ અને તેઓ ક્યારેય ટકતા નથી. તેથી હવે અમે તેમની સામે અત્યંત કડક લશ્કરી કાર્યવાહી કરીશું.”
ઈરાનના રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ્સની વળતી ચેતવણી
બીજી તરફ, ઈરાનના શક્તિશાળી સૈન્ય સંગઠન ‘રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ્સ’ (Revolutionary Guards) પણ અમેરિકા સામે ઝૂકવા તૈયાર નથી. તેમણે સોમવારે જારી કરેલા એક સત્તાવાર નિવેદનમાં જણાવ્યું કે જો હોર્મુઝની ખાડીમાં સામાન્ય શિપિંગ વ્યવહાર ફરી શરૂ કરવો હોય, તો તેનો એકમાત્ર રસ્તો એ છે કે અમેરિકાએ આ વિસ્તારમાં પોતાની સૈન્ય હસ્તક્ષેપ તાત્કાલિક બંધ કરવો પડશે.
તેમણે ચેતવણી આપતા ઉમેર્યું કે જો અમેરિકા આ જળમાર્ગમાં દખલગીરી ચાલુ રાખશે, તો વૈશ્વિક ઓઈલ અને ગેસ ક્ષેત્રે આનાથી પણ મોટી અને ગંભીર હોનારતો સર્જાઈ શકે છે.
નોંધનીય છે કે ગયા વીકએન્ડથી શરૂ કરીને સોમવાર સુધી અમેરિકન અને ઈરાની દળો વચ્ચે તીવ્ર મિસાઈલ અને ડ્રોન હુમલાઓ થયા છે. તેહરાનનો દાવો છે કે તેણે ગલ્ફ વિસ્તારમાં આવેલા અનેક અમેરિકી સૈન્ય મથકો પર સફળ હુમલા કર્યા છે અને હોર્મુઝની ખાડી પર પોતાનો પ્રભાવ જાળવી રાખ્યો છે, જેના સીધા પ્રત્યાઘાત રૂપે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ ઝડપથી વધ્યા છે.
શું શાંતિ સમજૂતી શક્ય છે?
આટલા ભીષણ સૈન્ય તણાવ અને આક્ષેપબાજી વચ્ચે પણ રાજદ્વારી માર્ગો સંપૂર્ણપણે બંધ થયા નથી. જ્યારે પત્રકારોએ ટ્રમ્પને પૂછ્યું કે શું ભવિષ્યમાં યુએસ અને ઈરાન વચ્ચે કોઈ પ્રકારની શાંતિ સમજૂતી થવાની શક્યતા છે?
ત્યારે ટ્રમ્પે હકારાત્મક વલણ અપનાવતા ટૂંકમાં જવાબ આપ્યો હતો: “હા, મને લાગે છે કે એક સારી ડીલ હજુ પણ શક્ય છે.”
હવે જોવાનું એ રહેશે કે ટ્રમ્પ પ્રશાસન દ્વારા લાદવામાં આવેલી ૨૦ ટકા વળતરની આ નીતિ વૈશ્વિક તેલ બજાર અને ગલ્ફ સાથી દેશો સાથેના અમેરિકાના સંબંધોને કેવું નવું વળાંક આપે છે, અને ઈરાન સાથેની આ લશ્કરી ખેંચતાણ શાંતિ વાટાઘાટો તરફ વળે છે કે પછી વધુ ભયાનક યુદ્ધમાં પરિણમે છે.
