ભારત-યુકે સોશિયલ સિક્યોરિટી કરાર: ડબલ ટેક્સેશનમાંથી મુક્તિ મેળવવાની સંપૂર્ણ પ્રક્રિયા અને EPFOની નવી માર્ગદર્શિકા

જ્યારે કોઈ કર્મચારીને તેના સપનાના પ્રોજેક્ટ માટે વિદેશ મોકલવામાં આવે છે, ત્યારે તેના મનમાં ઉત્સાહની સાથે-સાથે ટેક્સ અને સોશિયલ સિક્યોરિટી (સામાજિક સુરક્ષા) ના વધારાના ખર્ચાઓની ચિંતા પણ અવારનવાર સતાવતી હોય છે. અત્યાર સુધી ભારત અને યુનાઇટેડ કિંગડમ (UK) વચ્ચે કામ કરતા હજારો આઇટી પ્રોફેશનલ્સ અને અન્ય ક્ષેત્રોના કર્મચારીઓ આ જ ગંભીર મુશ્કેલીનો સામનો કરી રહ્યા હતા. તેઓ ભારતમાં પણ પ્રોવિડન્ટ ફંડ (PF) કપાવતા હતા અને બ્રિટનમાં પણ ત્યાંની સામાજિક સુરક્ષા પ્રણાલીમાં પોતાની કમાણીનો એક મોટો હિસ્સો ચૂકવતા હતા. આ ડબલ પેમેન્ટ તેમના ખિસ્સા પર સીધા આર્થિક બોજ સમાન હતું.

પરંતુ હવે, બંને દેશોના કર્મચારીઓ અને કંપનીઓ માટે એક ખૂબ જ મોટા સમાચાર અને લાંબા સમયથી રાહ જોવાતી મોટી રાહત આવી ગઈ છે. ભારત અને યુકે વચ્ચેના મુક્ત વ્યાપાર કરાર (Free Trade Agreement) ની સાથે જ સોશિયલ સિક્યોરિટી એગ્રીમેન્ટ (Social Security Agreement) સત્તાવાર રીતે અમલમાં આવી ગયો છે. આ ક્રાંતિકારી બદલાવને પગલે ભારતના કર્મચારી ભવિષ્ય નિધિ સંગઠન (EPFO) એ આવા વિદેશ મોકલાતા કર્મચારીઓ માટે ડબલ ફંડ કપાતમાંથી સત્તાવાર મુક્તિ મેળવવાની નવી પ્રક્રિયા જાહેર કરી દીધી છે.

આ નવો કરાર શું છે, તેનાથી કોને ફાયદો થશે અને મુક્તિ મેળવવા માટે કઈ કાનૂની પ્રક્રિયામાંથી પસાર થવું પડશે, તેની સરળ શબ્દોમાં વિગતવાર સમજણ મેળવીએ.

શું છે આ ‘ડબલ કોન્ટ્રિબ્યુશન કન્વેન્શન’ (DCC)?

ભારત અને યુકે વચ્ચે ૧૫ જુલાઈથી અમલમાં આવેલો આ કરાર મૂળભૂત રીતે ડબલ કોન્ટ્રિબ્યુશન કન્વેન્શન (Double Contribution Convention – DCC) તરીકે ઓળખાય છે. આ કરાર બંને દેશો વચ્ચે વ્યાપાર, રોકાણ અને માનવ સંસાધનની આપ-લેને સરળ બનાવવા માટેના વ્યાપક આર્થિક અને વેપાર કરારનો એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.

આ કરાર હેઠળ ડિટેચમેન્ટ (Detachment – હોમ કન્ટ્રીમાંથી પ્રતિનિયુક્તિ) ની વિશેષ જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. આ જોગવાઈના મુખ્ય પાસાઓ નીચે મુજબ છે:

• ડેપ્યુટેશન પર મોકલાતા કર્મચારીઓ: જો કોઈ ભારતીય એમ્પ્લોયર (માલિક) પોતાના કર્મચારીને કોઈ ચોક્કસ પ્રોજેક્ટ કે કામ પૂર્ણ કરવા માટે યુકે મોકલે છે, તો તે કર્મચારીને યુકેની લોકલ સામાજિક સુરક્ષા (Social Security) માં ફરજિયાત ફાળો આપવા માટે મુક્તિ મળશે.

• સમયમર્યાદા: આ મુક્તિ મહત્તમ ૬૦ મહિના એટલે કે પૂરા ૫ વર્ષ સુધીના સમયગાળા માટે માન્ય રહેશે.

• પરસ્પર સમાન નિયમ: આ જ નિયમ યુકેની કંપનીઓ દ્વારા ભારત મોકલવામાં આવતા બ્રિટિશ કર્મચારીઓ માટે પણ સમાન રીતે લાગુ પડશે.

આનો સીધો અર્થ એ થયો કે કર્મચારીએ માત્ર પોતાના માતૃદેશ (હોમ કન્ટ્રી) માં જ સામાજિક સુરક્ષા ફંડ ચૂકવવાનું રહેશે. જ્યાં તેઓ કામ કરવા ગયા છે તે હોસ્ટ કન્ટ્રીમાં બીજી વાર કોઈ રકમ ચૂકવવાની જરૂર રહેશે નહીં.

મુક્તિ મેળવવાની ચાવી: ‘સર્ટિફિકેટ ઓફ કવરેજ’ (COC)

આ ઐતિહાસિક કરારનો વાસ્તવિક લાભ મેળવવા માટે કર્મચારી અને કંપનીએ સત્તાવાર પુરાવો રજૂ કરવો પડશે. આ દસ્તાવેજી પુરાવાને ‘સર્ટિફિકેટ ઓફ કવરેજ’ (Certificate of Coverage – COC) કહેવામાં આવે છે. આ સર્ટિફિકેટ એ બાબતની સાબિતી છે કે સંબંધિત કર્મચારી પોતાના વતનમાં સામાજિક સુરક્ષા પ્રણાલી હેઠળ પહેલેથી જ આવરી લેવાયેલો છે અને ત્યાં તેનું યોગદાન ચાલુ છે.

• ભારતીય કર્મચારીઓ માટે: આ મહત્વપૂર્ણ સર્ટિફિકેટ ભારતના પ્રોવિડન્ટ ફંડ સંગઠન એટલે કે EPFO ની સ્થાનિક પ્રાદેશિક કચેરીઓ દ્વારા જારી કરવામાં આવશે.

• યુકેના કર્મચારીઓ માટે: યુકેથી ભારત આવતા કર્મચારીઓ માટે ત્યાંની સત્તાવાર ટેક્સ ઓફિસ HM Revenue and Customs (HMRC) દ્વારા આ સર્ટિફિકેટ આપવામાં આવશે.

જ્યારે કોઈ ભારતીય કર્મચારી EPFO તરફથી ડિજિટલ સહી વાળું COC બ્રિટિશ સત્તાવાળાઓ સમક્ષ રજૂ કરશે, ત્યારે ત્યાંના ડિપાર્ટમેન્ટ દ્વારા તેની સેલરીમાંથી કોઈ પણ પ્રકારનો સામાજિક સુરક્ષા ટેક્સ વસૂલવામાં આવશે નહીં.

EPFO દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલી સરળ અરજી પ્રક્રિયા

નવા નિયમો હેઠળ કોઈ પણ કર્મચારી કે કંપનીને વહીવટી અડચણોનો સામનો ન કરવો પડે તે માટે EPFO એ તેની તમામ પ્રાદેશિક કચેરીઓ (Regional Offices) ને ખૂબ જ કડક અને સ્પષ્ટ દિશાનિર્દેશો આપ્યા છે:

૧. સંયુક્ત અરજી: સંબંધિત કર્મચારી અને તેના એમ્પ્લોયર (કંપની) એ સાથે મળીને EPFO ના સત્તાવાર ઓનલાઈન પોર્ટલ મારફતે COC મેળવવા માટે અરજી સબમિટ કરવાની રહેશે.

૨. જરૂરી વિગતો: અરજી ફોર્મમાં કર્મચારીના યુનિવર્સલ એકાઉન્ટ નંબર (UAN), ભારતમાં ચાલુ પીએફ કન્ટ્રીબ્યુશનનો રેકોર્ડ, પાસપોર્ટ વિગતો તેમજ યુકેમાં તેના અંદાજિત રોકાણનો સમયગાળો સ્પષ્ટપણે દર્શાવવાનો રહેશે.

૩. ઝડપી નિકાલ: EPFO એ ખાસ આદેશ આપ્યો છે કે પ્રાદેશિક કચેરીઓ દ્વારા તમામ દસ્તાવેજોની ચકાસણી યોગ્ય જણાયા બાદ, કોઈ પણ પ્રકારના બિનજરૂરી વિલંબ વગર તાત્કાલિક ધોરણે COC ઇશ્યૂ કરી દેવામાં આવે.

આ નિર્ણયથી કર્મચારીઓ અને ઉદ્યોગોને શું ફાયદો થશે?

આ નવી વ્યવસ્થા માત્ર કાગળ પરની પોલિસી નથી, પરંતુ હજારો પરિવારો અને વૈશ્વિક સ્તરે કામ કરતી ભારતીય કંપનીઓના બેંક એકાઉન્ટ પર સીધી હકારાત્મક અસર કરનારો આર્થિક સુધારો છે.

આંકડાકીય દ્રષ્ટિએ આ કરારની વ્યાપકતા સમજીએ:

• અસરગ્રસ્ત કર્મચારીઓ: ભારતમાંથી ટૂંકા કે મધ્યમ ગાળા માટે યુકે જતા આશરે ૭૫,૦૦૦ જેટલા ભારતીય કર્મચારીઓ ને આનો સીધો આર્થિક ફાયદો મળશે.

• કંપનીઓ (એમ્પ્લોયર્સ): આશરે ૯,૦૦૦ ભારતીય કંપનીઓ કે જેઓ બ્રિટનમાં પ્રોજેક્ટ્સ ચલાવે છે અને ભારતીય પ્રતિભાઓને ત્યાં મોકલે છે, તેમના બિઝનેસ ઓપરેશનલ ખર્ચમાં જંગી ઘટાડો થશે.

સમજીએ નાણાકીય નુકસાનનું ગણિત:

અત્યાર સુધી, યુકેમાં કામ કરતા ભારતીય કર્મચારીઓએ તેમની સેલરીનો આશરે ૨૫% જેટલો મોટો હિસ્સો યુકેની નેશનલ ઈન્સ્યોરન્સ સિસ્ટમ (National Insurance System) માં ટેક્સ પેટે જમા કરાવવો પડતો હતો. આ ઉપરાંત, ભારતમાં પીએફ ફંડ માટે પણ ૨૪% (૧૨% કર્મચારીનો હિસ્સો અને ૧૨% કંપનીનો હિસ્સો) નિયમિત ફાળો આપવો જ પડતો હતો.

સૌથી મોટી સમસ્યા એ હતી કે જે ભારતીય કર્મચારીઓ માત્ર ૨ કે ૩ વર્ષના ટૂંકા ગાળાના કરાર પર યુકે જતા હતા, તેઓ ત્યાંની સરકારી સિસ્ટમ મુજબ પેન્શન મેળવવા માટે ક્યારેય લાયક ઠરતા નહોતા (કારણ કે યુકેમાં સોશિયલ સિક્યોરિટી પેન્શન મેળવવા માટે ખૂબ લાંબા સમય સુધી પ્રદાન કરવું ફરજિયાત છે). તેથી, યુકેની તિજોરીમાં જતી તેમની મહેનતની કમાણીનો આ ૨૫% હિસ્સો કાયમ માટે પાણીમાં જતો હતો. તે એક પ્રકારનો ‘સંક કોસ્ટ’ (વસૂલ ન થઈ શકે તેવો નકામો ખર્ચ) બની રહેતો હતો.

નવી સિસ્ટમ લાગુ પડવાથી દર મહિને હજારો પાઉન્ડની આ બચત સીધી કર્મચારીના ખાતામાં અથવા કંપનીના પ્રોજેક્ટ બજેટમાં જમા થશે, જેનાથી વ્યાપારી નફાકારકતામાં મોટો વધારો થશે.

આર્થિક અને દ્વિપક્ષીય સંબંધો પર થનારી અસરો

આ સુધારો ભારત અને યુકે વચ્ચેના વેપારી સંબંધોમાં ખૂબ જ નિર્ણાયક સાબિત થશે:

• ઇઝ ઓફ ડૂઇંગ બિઝનેસ: ભારતીય ટેકનિકલ, ફાર્માસ્યુટિકલ અને એન્જિનિયરિંગ કંપનીઓ માટે યુકેના બજારમાં સ્પર્ધાત્મક ભાવે કામ કરવું સરળ બનશે કારણ કે એમ્પ્લોઈ મોકલવાનો ખર્ચ ઘટી જશે.

• ટેલેન્ટની મુક્ત હિલચાલ: ભારતના કુશળ કર્મચારીઓ હવે કોઈ પણ આર્થિક નુકસાનના ડર વગર વિદેશી ટેકનોલોજી અને વૈશ્વિક પ્રોજેક્ટ્સનો અનુભવ મેળવી શકશે, જે અંતે દેશ પરત ફરીને ભારતના વિકાસમાં જ ફાળો આપશે.

• નાના વ્યવસાયોને તક: આઈટી ક્ષેત્રના નાના સ્ટાર્ટઅપ્સ અને MSME કે જેઓ અગાઉ આ બિનજરૂરી ટેક્સના ભારે ખર્ચને લીધે બ્રિટિશ પ્રોજેક્ટ્સ હાથમાં લેતા ડરતા હતા, તેઓ હવે મુક્તપણે વૈશ્વિક સ્તરે હરીફાઈ કરી શકશે.