રાતોરાત બદલાયા નિયમો: આ ૫ મોટા જિલ્લાઓમાં હવે બાળકોને અપાશે વધુ શક્તિશાળી દૂધ, બજેટ જાણીને ચોંકી જશો!
ગુજરાતના અંતરિયાળ અને આદિજાતિ વિસ્તારોમાં વસતા બાળકો, સગર્ભા મહિલાઓ અને ધાત્રી માતાઓના સ્વાસ્થ્યને સુધારવા માટે રાજ્ય સરકારે વધુ એક ઐતિહાસિક અને પ્રશંસનીય કદમ ઉઠાવ્યું છે. વડાપ્રધાન શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના મજબૂત માર્ગદર્શન હેઠળ અને મુખ્યમંત્રી શ્રી ભૂપેન્દ્રભાઈ પટેલના સક્ષમ નેતૃત્વમાં રાજ્ય સરકારે કુપોષણ મુક્ત ગુજરાતના સંકલ્પને સાકાર કરવા માટે ‘દૂધ સંજીવની યોજના’ ને લઈને એક ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લીધો છે.
સમાજના છેવાડાના અને નબળા વર્ગના લોકોને વિકાસની મુખ્ય ધારામાં લાવવા માટે સતત પ્રયત્નશીલ મુખ્યમંત્રી શ્રી ભૂપેન્દ્રભાઈ પટેલની સરકારે આ યોજનાનો વ્યાપ વધારીને તેને રાજ્યના તમામ આદિજાતિ ઇન્ટિગ્રેટેડ ચાઇલ્ડ ડેવલપમેન્ટ સર્વિસીસ (ICDS) બ્લૉકમાં સંપૂર્ણપણે લાગુ કરી દીધી છે. સરકારના આ ‘પોષણ પ્રહાર’ થી આદિવાસી પટ્ટામાં કુપોષણના દરને નાથવામાં એક મોટી ક્રાંતિ આવશે તે નક્કી છે.
૫૩ નવા ICDS બ્લૉકનો સમાવેશ: આદિજાતિ પટ્ટો હવે ૧૦૦% આવરી લેવાયો
ગુજરાત રાજ્યના મહિલા અને બાળ વિકાસ વિભાગ દ્વારા તાજેતરમાં આ અંગે એક સત્તાવાર ઠરાવ પસાર કરવામાં આવ્યો છે. આ ઠરાવ અંતર્ગત, રાજ્યના આદિજાતિ જિલ્લાઓમાં અત્યાર સુધી જે વિસ્તારો બાકી રહી ગયા હતા, તે તમામ ૫૩ ICDS બ્લૉકમાં દૂધ સંજીવની યોજનાના વિસ્તરણને લીલી ઝંડી આપી દેવામાં આવી છે. આ મંજૂરીની સાથે જ હવે આદિવાસી વિસ્તારોના હજારો નવા બાળકો અને માતાઓ પણ આ યોજનાના સુરક્ષા ચક્ર હેઠળ આવી જશે.
આ ઉપરાંત, એક બહુ જ મોટો બદલાવ લાવતા સરકારે લાભાર્થીઓ માટે ‘હાઈ-ફેટ ફોર્ટિફાઇડ દૂધ’ (વધુ ચરબીયુક્ત અને વિટામિનયુક્ત દૂધ) પૂરૂ પાડવાના એક વિશેષ પાયલોટ પ્રોજેક્ટને પણ મંજૂરી આપી દીધી છે. પરિણામે, હવે આ વિસ્તારોના બાળકો અને માતાઓ સુધી માત્ર દૂધ જ નહીં, પરંતુ પહેલા કરતા પણ વધુ પૌષ્ટિક અને ગુણવત્તાસભર દૂધ પહોંચાડવામાં આવશે.
વર્ષ ૨૦૦૯ થી શરૂ થયેલી પ્રક્રિયા: ૬ જિલ્લામાંથી ૨૦ જિલ્લા સુધીની સફર
જો આપણે દૂધ સંજીવની યોજનાના ઇતિહાસ પર નજર કરીએ તો, તેની શરૂઆત ૨૪ ડિસેમ્બર, ૨૦૦૯ના રોજ ગુજરાતના તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી અને વર્તમાન વડાપ્રધાન શ્રી નરેન્દ્રભાઈ મોદી દ્વારા કરવામાં આવી હતી. શરૂઆતના તબક્કામાં માત્ર ૬ આદિજાતિ જિલ્લાઓમાં એક પ્રાયોગિક (પાયલોટ) પ્રોજેક્ટ તરીકે આ યોજના લોન્ચ કરાઈ હતી, જે હેઠળ લાભાર્થીઓને ૨૦૦ મિલિલીટર ફોર્ટીફાઇડ ફ્લેવર્ડ દૂધ આપવામાં આવતું હતું.
આંગણવાડીમાં આવતા ભૂલકાઓ તેમજ સગર્ભા અને ધાત્રી માતાઓને નિયમિત દૂધ આપીને તેમના શરીરમાં પોષક તત્વોની ઉણપ દૂર કરવાના આ પ્રોજેક્ટના અત્યંત સકારાત્મક પરિણામો સામે આવ્યા. જેને પગલે માત્ર ૫ વર્ષના ટૂંકા ગાળામાં, એટલે કે વર્ષ ૨૦૧૪ સુધીમાં, આ યોજના ૬ જિલ્લામાંથી વધીને ૨૦ જિલ્લાઓ સુધી પહોંચી ગઈ. ૨૦૧૪ માં વધુ ૧૪ આદિજાતિ જિલ્લાઓના ૧૦૬ ICDS ઘટકો તેમજ ૨૦ વિકાસશીલ તાલુકાઓનો આમાં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો.
વર્ષ ૨૦૧૬ માં આ યોજનાને વધુ મજબૂત કરવા માટે ગુજરાતના સહકારી ડેરી ક્ષેત્ર (Cooperative Dairy Sector) ને આ અભિયાન સાથે જોડવામાં આવ્યું. બનાસ ડેરી, અમૂલ, સુમુલ અને માહી સહિતની રાજ્યની અગ્રણી સહકારી ડેરીઓ દ્વારા ફોર્ટિફાઇડ દૂધનું વિશેષ ઉત્પાદન અને સપ્લાય શરૂ કરાયો, જેના કારણે દૂધનું વિતરણ વધુ સુવ્યવસ્થિત અને ભેળસેળમુક્ત બન્યું.
અત્યાર સુધીની સ્થિતિ અને નવા ફેટ સુધારાની મંજૂરી
આ નવા નિર્ણય પહેલા, દૂધ સંજીવની યોજના મુખ્યત્વે રાજ્યના ૨૦ જિલ્લાઓમાં અમલી હતી. જેમાં બનાસકાંઠા, સાબરકાંઠા, અરવલ્લી, મહીસાગર, પંચમહાલ, દાહોદ, છોટાઉદેપુર, નર્મદા, ભરૂચ, સુરત, તાપી, નવસારી, વલસાડ અને ડાંગ જેવા ૧૪ મુખ્ય આદિજાતિ જિલ્લાઓ ઉપરાંત કચ્છ, દેવભૂમિ દ્વારકા, પાટણ, ખેડા, જામનગર અને બોટાદના પસંદગીના પછાત કે વિકાસશીલ વિસ્તારોનો સમાવેશ થતો હતો. પરંતુ, તેમ છતાં પણ કેટલાક આદિવાસી ગજરોના ૫૩ આઇસીડીએસ બ્લૉક આ લાભથી વંચિત હતા.
આ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને ICDS કમિશનરની કચેરી દ્વારા બાકી રહેલા તમામ ૫૩ બ્લૉકનો યોજનામાં સમાવેશ કરવા તેમજ દૂધમાં ફેટનું પ્રમાણ વધારીને ૪.૫ ટકા (અથવા ૯ ગ્રામ) કરવાની એક મજબૂત દરખાસ્ત સરકાર સમક્ષ મૂકવામાં આવી હતી.
મહિલા અને બાળ વિકાસ વિભાગે આ દરખાસ્તને ત્વરિત ગ્રાહ્ય રાખીને નવો ઠરાવ મંજૂર કર્યો છે. હવે આ ૫૩ બ્લૉકનો ખર્ચ ૧૦૦ ટકા રાજ્ય સરકાર પોતે ભોગવશે. એટલું જ નહીં, અત્યાર સુધી અપાતા દૂધમાં માત્ર ૧.૫ ટકા ફેટ હતું, જે હવે વધારી દેવાયું છે. નવો ફેટ માપદંડ બાળકોના શારીરિક વિકાસ, મગજની ક્ષમતા અને ઊર્જાની જરૂરિયાતોને ઝડપથી પૂરી કરવામાં ભારે મદદરૂપ સાબિત થશે.
પાયલોટ પ્રોજેક્ટ હેઠળ જિલ્લાવાર ફેટનું વિતરણ
દૂધમાં ફેટ વધારવાના આ નવા પ્રયોગને શરૂઆતમાં પાયલોટ પ્રોજેક્ટ તરીકે અમુક પસંદગીના જિલ્લાઓમાં લાગુ કરવામાં આવી રહ્યો છે, જેની વિગતો નીચે મુજબ છે:
-
નર્મદા, દાહોદ અને ડાંગ જિલ્લા: આ ત્રણ હાઈ-પ્રાયોરિટી ધરાવતા આદિજાતિ જિલ્લાઓમાં બાળકો અને માતાઓને હવે ૩ ટકા ફેટ વાળું પૌષ્ટિક દૂધ આપવામાં આવશે.
-
વલસાડ અને સાબરકાંઠા જિલ્લા: આ બંને જિલ્લાઓમાં કુપોષણ સામે વધુ તીવ્ર લડત આપવા માટે ૪.૫ ટકા ફેટ વાળું હાઈ-ફેટ ફોર્ટિફાઇડ દૂધ પૂરું પાડવામાં આવશે.
અંદાજે રૂ. ૩૮ કરોડની જોગવાઈ અને ડીબીટીથી પારદર્શિતા
આ સમગ્ર વિસ્તરણ અને ગુણવત્તા સુધારણા કાર્યક્રમ માટે ગુજરાત સરકારે પોતાના બજેટમાંથી મોટી નાણાકીય જોગવાઈ કરી છે. ૫૩ નવા બ્લૉકના વિસ્તરણ માટે અંદાજે રૂ. ૩૭.૭૦૯ કરોડ અને હાઈ-ફેટના પાયલોટ પ્રોજેક્ટ માટે અલગથી રૂ. ૦.૩૦૩૫ કરોડ મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે. આમ, કુલ મળીને અંદાજે રૂ. ૩૮.૦૧૨૫ કરોડ નો સંપૂર્ણ ખર્ચ રાજ્ય સરકાર ભોગવશે.
સરકારે માત્ર બજેટ ફાળવીને સંતોષ નથી માન્યો, પરંતુ યોજનામાં ભ્રષ્ટાચાર અટકાવવા અને પારદર્શિતા (Transparency) જાળવવા માટે પણ કડક નિયમો બનાવ્યા છે:
૧. દૂધ વિતરણ અને દેખરેખની તમામ પ્રક્રિયાઓને સંપૂર્ણપણે ઓનલાઈન બનાવવામાં આવશે.
૨. દૂધ તેમજ અન્ય જરૂરી સાધનોની ખરીદી કેન્દ્ર સરકારના માન્ય GeM (Government E-Marketplace) પોર્ટલ મારફતે જ ફરજિયાત કરવાની રહેશે.
૩. નાણાકીય વ્યવહારો અને સહાય સીધી જ DBT (Direct Benefit Transfer) પદ્ધતિથી લાભાર્થીઓ કે સંબંધિત સંસ્થાઓના ખાતામાં જશે.
૪. યોજના સાચી દિશામાં ચાલે છે કે નહીં તે ચકાસવા માટે સમયાંતરે સોશિયલ ઓડિટ અને થર્ડ પાર્ટી વેરિફિકેશન (તટસ્થ સંસ્થા દ્વારા તપાસ) પણ ફરજિયાત કરવામાં આવ્યું છે.
