શું હવે ગૂગલ પે અને ફોન પે વાપરવાના પૈસા ચૂકવવા પડશે? જાણી લો ખિસ્સા ખાલી થાય તે પહેલાં આ નિયમ!
ભારતમાં ડિજિટલ પેમેન્ટ કરનારા કરોડો યુઝર્સ અને વેપારીઓ માટે આગામી સમયમાં એક મોટો બદલાવ આવી શકે છે. દેશની સૌથી લોકપ્રિય અને મફત ગણાતી યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI) વ્યવસ્થાને લઈને સરકાર અને નિયમનકારો એક મહત્વપૂર્ણ પ્રસ્તાવ પર વિચાર કરી રહ્યા છે. પ્રાપ્ત વિગતો અનુસાર, સરકાર ₹૨૦૦૦ થી વધુના યુપીઆઈ ટ્રાન્ઝેક્શન પર મોટા વેપારીઓ (Large Merchants) પાસેથી ફી અથવા ચાર્જ વસૂલવાની યોજના બનાવી રહી છે.
હાલના તબક્કે ભારતમાં UPI પેમેન્ટ સંપૂર્ણપણે મફત છે, જેના કારણે સામાન્ય કરિયાણાની દુકાનથી લઈને મોટા મોલ સુધી તેનો વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે. પરંતુ દિવસ-રાત ઝડપથી વધતા ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન્સ (Digital Transactions) અને આ વિશાળ નેટવર્કને ચલાવવા માટે બેંકો તથા પેમેન્ટ કંપનીઓને થતી કરોડો રૂપિયાની આર્થિક લાગત (ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર કોસ્ટ) ને ધ્યાનમાં રાખીને હવે આ સિસ્ટમમાં આર્થિક ફેરફાર કરવાની ગંભીર તૈયારીઓ ચાલી રહી છે.
આ નવો ચાર્જ કોના પર લાગુ થશે? સામાન્ય જનતાને રાહત?
સૌથી મોટો અને રાહત આપનારો સવાલ એ છે કે શું આ ચાર્જ સામાન્ય ગ્રાહકોના ખિસ્સા પર બોજ બનશે? તો આનો જવાબ ના છે. સૂત્રો પાસેથી મળતી માહિતી મુજબ, આ સૂચિત શુલ્ક (Charges) સામાન્ય ગ્રાહકો કે યુઝર્સ પર સીધો લાદવામાં નહીં આવે. આ ચાર્જ માત્ર અને માત્ર મોટા વેપારીઓ અથવા કોર્પોરેટ બિઝનેસ એકમો પર જ લગાવવાની યોજના છે.
આનો અર્થ એ થયો કે તમારા કે મારા જેવા સામાન્ય ગ્રાહકો જ્યારે કોઈ પણ પેમેન્ટ કરશે, ત્યારે તેમના માટે UPI ટ્રાન્ઝેક્શન પહેલાની જેમ જ તદ્દન મફત રહેશે. વાસ્તવમાં, ભારત સરકાર અને પેમેન્ટ ઇન્ડસ્ટ્રી (જેમ કે PhonePe, Google Pay, Paytm અને અન્ય બેંકો) લાંબા સમયથી આ વિષય પર મંથન કરી રહ્યા છે કે UPI ટેકનોલોજીને લાંબા સમય સુધી ટકાવી રાખવા (Sustainable) માટે કોઈ મજબૂત રેવન્યુ મોડલ (કમાણીનો સ્ત્રોત) હોવો ખૂબ જ જરૂરી છે.
શું છે સરકારનો આખો પ્લાન અને કેટલો લાગશે ચાર્જ?
સામે આવેલા પ્રસ્તાવ મુજબ, જો કોઈ ગ્રાહક મોટા વેપારીને ₹૨૦૦૦ થી વધુની રકમનું UPI પેમેન્ટ કરે છે, તો તે ટ્રાન્ઝેક્શન પર એક નાનો ‘મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ’ (MDR) લાદવામાં આવી શકે છે. આ ચાર્જ અંદાજે ૦.૫% જેટલો રાખવાની દરખાસ્ત છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ મોલમાં ₹૫૦૦૦ નું યુપીઆઈ પેમેન્ટ થાય, તો મોલના માલિકે ટ્રાન્ઝેક્શન પ્રોસેસ કરવા બદલ એક નાની ફી ચૂકવવી પડશે.
આ ફીની વસૂલાતથી પેમેન્ટ પ્લેટફોર્મ કંપનીઓ અને બેંકોને જે ટેકનોલોજી મેન્ટેનન્સ અને સુરક્ષાનો ખર્ચ થાય છે, તેની ભરપાઈ થઈ શકશે. ઉલ્લેખનીય છે કે, આ પહેલા પણ પેમેન્ટ ઇન્ડસ્ટ્રીની વિવિધ સંસ્થાઓ (Industry Bodies) દ્વારા મોટા વેપારીઓ પર ઓછામાં ઓછો ૦.૩% સુધીનો MDR લગાવવાની સખત માંગ કરવામાં આવી ચૂકી છે.
નાના દુકાનદારો અને શાકભાજી વિક્રેતાઓને કાયદામાંથી મુક્તિ
ડિજિટલ ઇન્ડિયાના અભિયાનને કોઈ પણ પ્રકારનો ધક્કો ન પહોંચે તે માટે સરકારે આ પ્લાનમાં એક સ્માર્ટ ફિલ્ટર રાખ્યું છે. ગલી-મહોલ્લાના નાના દુકાનદારો, શાકભાજી વિક્રેતાઓ, નાના કરિયાણા સ્ટોર્સ અને નાના કારોબારીઓને આ ચાર્જના દાયરામાંથી સંપૂર્ણપણે બહાર રાખવામાં આવી શકે છે. સરકારનો મુખ્ય હેતુ એ છે કે નાના સ્તરે રોકડ મુક્ત (Cashless) વ્યવહારો સતત વધતા રહે.
અત્યાર સુધી ભારત સરકાર UPI ઇકોસિસ્ટમને પ્રોત્સાહન આપવા માટે બેંકોને દર વર્ષે કરોડો રૂપિયાની આર્થિક સબસિડી આપતી આવી છે. પરંતુ જે રીતે દર મહિને ટ્રાન્ઝેક્શનનો વૉલ્યુમ (સંખ્યા અને રકમ) રેકોર્ડ તોડી રહ્યો છે, તે જોતાં સરકારી તિજોરી પરથી સબસિડીનો આ બોજ કાયમી ધોરણે વહન કરવો શક્ય અને વ્યવહારુ માનવામાં આવતો નથી. આ જ કારણે હવે મોટા વેપારીઓ પાસેથી કમાણી કરવાનું મોડલ વિચારાઈ રહ્યું છે.
UPI: ભારતની ડિજિટલ લાઈફલાઈન અને નવી દિશા
નોંધનીય છે કે UPI આજે માત્ર એક પેમેન્ટ ઓપ્શન નથી, પરંતુ ભારતની ડિજિટલ લાઈફલાઈન અને વિશ્વનું સૌથી મોટું રીઅલ-ટાઇમ પેમેન્ટ સિસ્ટમ બની ચૂક્યું છે. ભારતમાં દર મહિને અબજો ટ્રાન્ઝેક્શન આ પ્લેટફોર્મ પર થાય છે. આટલા મોટા નેટવર્કને સાયબર ફ્રોડથી સુરક્ષિત રાખવા, સર્વર ડાઉન થવાની સમસ્યા નિવારવા અને સિસ્ટમને વધુ ઝડપી બનાવવા માટે સતત કરોડોના રોકાણની જરૂર પડે છે.
સરકાર અને આર્થિક નિયમનકારો (રેગ્યુલેટર્સ) અત્યારે એવા મધ્યમ માર્ગની તલાશમાં છે, જેનાથી સામાન્ય જનતા નારાજ પણ ન થાય, ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શનની ગતિ પણ ધીમી ન પડે અને સિસ્ટમ ચલાવનારી કંપનીઓને વ્યાજબી વળતર પણ મળી રહે.
