જીવનનો અધિકાર કે દવાનું મૂલ્ય? સુપ્રીમ કોર્ટે જીવન રક્ષક દવાઓની પહોંચ માટે ઉઠાવ્યું મોટું પગલું
ભારતીય ન્યાયતંત્રમાં તાજેતરમાં એક એવી ઘટના સામે આવી છે જે માત્ર કાયદાકીય નથી, પરંતુ માનવીય સંવેદના સાથે સીધી જોડાયેલી છે. સુપ્રીમ કોર્ટે જીવન રક્ષક દવાઓની દરેક નાગરિક સુધી પહોંચ અને તેની પરવડે તેવી કિંમત સુનિશ્ચિત કરવાના મુદ્દે ‘સ્વતઃ સંજ્ઞાન’ (Suo Motu) લીધું છે. આ એક એવો નિર્ણય છે જે દેશના કરોડો દર્દીઓ માટે આશાનું કિરણ બની શકે છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ગંભીર બીમારી સામે લડતી હોય, ત્યારે દવાઓની આસમાની કિંમતો તેને મૃત્યુના મુખમાં ધકેલી દે છે. શું આપણી વ્યવસ્થા આ લાચારીનો અંત લાવી શકશે? આ પ્રશ્ન હવે દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતના દરવાજે છે.
શું છે આ મામલો અને તેની શરૂઆત કેવી રીતે થઈ?
આ આખી લડાઈની શરૂઆત કેરળના એર્નાકુલમની એક બ્રેસ્ટ કેન્સર પીડિત મહિલાની વેદનાથી થઈ હતી. જૂન 2022માં આ મહિલાએ કેરળ હાઈકોર્ટમાં એક અરજી દાખલ કરી હતી. તેમની ફરિયાદ હતી કે કેન્સરની સારવારમાં વપરાતી ‘રિબોસીક્લીબ’ (Ribociclib) અને ‘એબેમાસીક્લીબ’ (Abemaciclib) જેવી જીવન રક્ષક દવાઓ સામાન્ય માણસની પહોંચની બહાર છે.
એક સામાન્ય પરિવાર માટે દર મહિને 1.5 લાખ રૂપિયાનો ખર્ચ કરવો લગભગ અશક્ય છે. દુર્ભાગ્યવશ, 2022ના અંતમાં તે મહિલાનું અવસાન થયું. પરંતુ તેમની લડાઈ ત્યાં પૂરી ન થઈ. મહિલાની મૃત્યુ બાદ પણ હાઈકોર્ટે આ મુદ્દાની ગંભીરતા સમજીને સુનાવણી ચાલુ રાખી. જાન્યુઆરી 2023થી અત્યાર સુધીમાં આ કેસ 57 વખત સુનાવણી માટે આવ્યો, છતાં કોઈ નક્કર પરિણામ ન આવતા સુપ્રીમ કોર્ટે આ મુદ્દે સીધો હસ્તક્ષેપ કરવાનો નિર્ણય લીધો.
સુપ્રીમ કોર્ટની ચિંતા: ન્યાયમાં વિલંબ એટલે શું?
ચીફ જસ્ટિસ સૂર્યકાંતની અધ્યક્ષતાવાળી ત્રણ જજોની બેન્ચે આ મામલે ખૂબ જ કડક વલણ અપનાવ્યું છે. કોર્ટે કેન્દ્ર સરકાર અને ડ્રગ્સ કંટ્રોલર જનરલ ઓફ ઇન્ડિયા (DCGI) ને નોટિસ ફટકારી છે. કોર્ટનું માનવું છે કે, “જો જીવન રક્ષક સારવાર મેળવવા માંગતા દર્દીનું અરજી પેન્ડિંગ રહેતા જ મૃત્યુ થઈ જાય, તો ન્યાય વ્યવસ્થાની આનાથી મોટી નિષ્ફળતા બીજી કઈ હોઈ શકે?”
કોર્ટનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય માત્ર આ એક કેસ પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે બંધારણના ‘અનુચ્છેદ 21’ (જીવનનો અધિકાર) ને વધુ મજબૂત બનાવવાનો છે. સુપ્રીમ કોર્ટ ઈચ્છે છે કે જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા સાથે જોડાયેલા કેસોમાં ઝડપી નિકાલ માટે દેશવ્યાપી માર્ગદર્શિકા તૈયાર કરવામાં આવે.
દવાઓની કિંમતો અને સામાન્ય માણસની લાચારી
ભારતમાં આરોગ્ય ક્ષેત્રે થયેલી પ્રગતિ છતાં, આજે પણ ગંભીર બીમારીઓની સારવાર એટલી મોંઘી છે કે મધ્યમ અને ગરીબ વર્ગના લોકો પોતાની તમામ મૂડી વેચી દેવા મજબૂર બને છે. જ્યારે દવાઓનું પેટન્ટ, આયાત અને માર્કેટિંગના નામે ભાવ વધારવામાં આવે છે, ત્યારે તે માનવતાના ધોરણોની વિરુદ્ધ જાય છે.
દવાઓની અછત: ઘણીવાર જીવન રક્ષક દવાઓ બજારમાં ઉપલબ્ધ હોવા છતાં, ઊંચા ભાવને કારણે દર્દીઓ તેને લેવાનું ટાળે છે.
પેટન્ટ અને મોનોપોલી: વિદેશી દવા બનાવતી કંપનીઓ ઘણીવાર મોનોપોલી જાળવી રાખવા માટે ભાવ પર નિયંત્રણ રાખે છે.
સરકારી સબસિડીનો અભાવ: જીવન રક્ષક દવાઓ પર ટેક્સ અને કિંમત નિયંત્રણ માટે હજુ પણ વધુ મજબૂત નીતિઓની જરૂર છે.
બંધારણનો અનુચ્છેદ 21: માત્ર જીવવું જ નહીં, સન્માનપૂર્વક જીવવું
બંધારણના અનુચ્છેદ 21 મુજબ, દરેક નાગરિકને ગૌરવપૂર્ણ જીવન જીવવાનો અધિકાર છે. સુપ્રીમ કોર્ટ આ મુદ્દાને તબીબી વિજ્ઞાન સાથે જોડીને જોઈ રહી છે. જો કોઈ નાગરિક પાસે સારવાર માટે પૈસા નથી અને સરકાર કે વ્યવસ્થા તેમને દવાઓ ઉપલબ્ધ કરાવી શકતી નથી, તો શું તે તેમના ‘જીવનના અધિકાર’નું ઉલ્લંઘન નથી? કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સારવારમાં વિલંબ એ મૃત્યુ સમાન છે. તેથી, સુપ્રીમ કોર્ટ હવે આ બાબતે કાયમી ઉકેલ લાવવા માટે કટિબદ્ધ છે.
શું કરી શકે છે સુપ્રીમ કોર્ટ?
આ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટ પાસેથી નીચે મુજબના આદેશોની અપેક્ષા રાખી શકાય છે:
કિંમત નિયંત્રણ (Price Control): જીવન રક્ષક દવાઓ માટે એક અલગ કિંમત નિર્ધારણ પદ્ધતિ, જેથી તે સામાન્ય માણસને પરવડે.
ઝડપી ટ્રાયલ: મેડિકલ કેસ અને આરોગ્ય સંબંધિત જાહેર હિતની અરજીઓ (PIL) માટે અલગ ‘ફાસ્ટ ટ્રેક’ કોર્ટ અથવા પ્રક્રિયા.
કેન્દ્ર સરકારની જવાબદારી: દવાની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે ડ્રગ કંટ્રોલર અને ફાર્મા કંપનીઓ પર કડક નિયંત્રણ.
જનરેરિક દવાઓનો વ્યાપ: બ્રાન્ડેડ દવાઓની જગ્યાએ સસ્તું વિકલ્પ પૂરો પાડવા માટે જનરેરિક દવાઓના વપરાશને પ્રોત્સાહન.
શું આશા જાગી છે?
કેરળની તે મહિલા જે હવે આપણી વચ્ચે નથી, તેમનો સંઘર્ષ કદાચ લાખો લોકોના જીવન બચાવવાની શરૂઆત બની શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટનો આ નિર્ણય એ વાતનો પુરાવો છે કે ન્યાયતંત્ર સંવેદનહીન નથી. જોકે, સરકારી તંત્ર, ફાર્મા લોબી અને ન્યાયિક પ્રક્રિયા—આ ત્રણેયનું એક મંચ પર આવવું અનિવાર્ય છે.
જ્યારે કોઈ દર્દી હોસ્પિટલના બિછાને હોય, ત્યારે તેની પાસે આશાનું એક જ કિરણ હોય છે—તેનું જીવન બચાવતી દવા. જો તે દવા તેના હાથમાં પહોંચે, તો જ લોકશાહી સાર્થક ગણાશે. આ કેસની આવનારી સુનાવણીઓ સમગ્ર ભારતની આરોગ્ય નીતિ માટે એક નવો માર્ગદર્શક બની શકે છે. આપણે આશા રાખીએ કે કોર્ટના આ આદેશો માત્ર કાગળ પર નહીં રહે, પરંતુ દેશના દરેક ખૂણે બેઠેલા દર્દીના જીવનમાં રાહત લાવશે.
