ઈરાનમાં કુદરતી અને માનવસર્જિત આફત: અસહ્ય ગરમી વચ્ચે વીજળી માટે વલખાં મારતું ઈરાન
હાલમાં ઈરાન એક એવા ગંભીર સંકટમાંથી પસાર થઈ રહ્યું છે, જેણે સામાન્ય નાગરિકોના જીવનને મુશ્કેલ બનાવી દીધું છે. એક તરફ કુદરતનો કહેર છે – અસહ્ય ગરમી, જેમાં તાપમાન ૪૫-૫૦ ડિગ્રી સેલ્સિયસને પાર કરી ગયું છે – તો બીજી તરફ દેશના પાવર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર થયેલા હુમલાઓ અને આર્થિક પ્રતિબંધોએ પરિસ્થિતિને વધુ વણસાવી દીધી છે. ઈરાની સરકારે હવે નાગરિકોને વીજળીનો વપરાશ ઘટાડવા માટે આજીજી કરવી પડી રહી છે, જે આ આખા દેશની ગંભીર સ્થિતિનો અરીસો છે.
અસહ્ય ગરમી અને વીજળીની કટોકટી
ઈરાનના અનેક પ્રાંતોમાં ગરમીનું મોજું (Heatwave) એટલું પ્રચંડ છે કે લોકો માટે ઘરમાં રહેવું પણ મુશ્કેલ બની ગયું છે. આવા સમયે જ્યારે એર કંડિશનર અને કુલરની અનિવાર્યતા વધી જાય છે, ત્યારે જ દેશમાં વીજળીનો અભાવ સર્જાયો છે. પાવર ગ્રીડ પર સતત દબાણ વધવાને કારણે ઠેર-ઠેર વીજળી કાપ મૂકવામાં આવી રહ્યો છે. હોસ્પિટલોથી લઈને શાળાઓ અને સામાન્ય ઘરો સુધી – દરેક જગ્યાએ અંધારપટની અસર જોવા મળી રહી છે. સરકારે લોકોને જાહેર અપીલ કરી છે કે તેઓ બપોરના સમયે વીજળીનો ઉપયોગ ન્યૂનતમ કરે, પરંતુ પ્રશ્ન એ છે કે શું અસહ્ય ગરમીમાં માણસ વીજળી વગર જીવી શકે ખરો?
હુમલા અને ઈરાનનું પાવર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર
ઈરાનની આ વીજળી કટોકટી માત્ર વધતા વપરાશને કારણે નથી, પરંતુ તેની પાછળ ભૂ-રાજકીય (Geopolitical) કારણો પણ છે. તાજેતરમાં ઈરાનના મહત્વના પાવર સ્ટેશનો અને વીજળીના ટ્રાન્સમિશન નેટવર્ક પર થયેલા હુમલાઓએ સિસ્ટમને હચમચાવી દીધી છે. ઈરાનનો આરોપ છે કે આ હુમલાઓ પાછળ વિદેશી હાથ છે, જેના કારણે ઈરાનના વીજ પુરવઠામાં મોટી ખામીઓ સર્જાઈ છે. આ હુમલાઓએ માત્ર પાવર પ્લાન્ટને જ નુકસાન નથી પહોંચાડ્યું, પરંતુ ઈરાનની ‘એનર્જી સિક્યુરિટી’ પર પણ સવાલો ઉભા કર્યા છે.
આર્થિક પ્રતિબંધો અને ઘટતું રોકાણ
વર્ષોથી ચાલી આવતા આંતરરાષ્ટ્રીય આર્થિક પ્રતિબંધોને કારણે ઈરાન પોતાના પાવર પ્લાન્ટ્સના આધુનિકીકરણમાં નિષ્ફળ રહ્યું છે. જૂની ટેકનોલોજી અને નવા મશીનો માટેના સ્પેરપાર્ટ્સની અછતે પાવર ગ્રીડની ક્ષમતા ઘટાડી દીધી છે. જ્યારે કોઈ દેશ ટેકનિકલ રીતે અપગ્રેડ ન થઈ શકે અને ઉપરથી સતત હુમલાઓનો સામનો કરવો પડે, ત્યારે આવી કટોકટી આવવી સ્વાભાવિક છે. ઈરાની અર્થતંત્ર હાલમાં ફુગાવા અને આર્થિક સંકડામણ વચ્ચે ઝઝૂમી રહ્યું છે, જેથી વીજળીના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માટે મોટું રોકાણ કરવું સરકાર માટે હવે લગભગ અશક્ય બની ગયું છે.
સામાન્ય નાગરિકોની મુશ્કેલીઓ
આ પરિસ્થિતિમાં સૌથી વધુ પીડાઈ રહ્યો છે ઈરાનનો મધ્યમ અને ગરીબ વર્ગ. વીજળી વગર પાણીના પંપ પણ ચાલતા નથી, જેના કારણે પીવાના પાણીની પણ અછત સર્જાઈ છે. નાની ફેક્ટરીઓ અને ઉદ્યોગો ઠપ થઈ ગયા છે, પરિણામે બેરોજગારીનો દર વધી રહ્યો છે. લોકો સોશિયલ મીડિયા પર પોતાની વ્યથા ઠાલવી રહ્યા છે, જ્યાં તેઓ સરકારની નિષ્ફળતા અને વિદેશી નીતિને આ કટોકટી માટે જવાબદાર ગણાવી રહ્યા છે.
શું ઈરાન પાસે કોઈ ઉકેલ છે?
ઈરાન સરકાર હાલમાં માત્ર અસ્થાયી ઉકેલો પર કામ કરી રહી છે, જેમ કે સરકારી ઓફિસોના સમયમાં ફેરફાર કરવો અથવા વીજળીનો વપરાશ ઘટાડવા માટે સખત સૂચનાઓ આપવી. પરંતુ આ તો માત્ર જખમ પર મલમ લગાવવા જેવું છે. કાયમી ઉકેલ માટે ઈરાનને બે વસ્તુઓની તાતી જરૂર છે:
૧. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે રાજકીય સ્થિરતા, જેથી પ્રતિબંધો હળવા થાય અને નવા રોકાણો આવે.
૨. પાવર ગ્રીડનું તાત્કાલિક રીપેરિંગ અને તેના પર થતા હુમલાઓને રોકવા માટે મજબૂત સુરક્ષા કવચ.
વૈશ્વિક અસરો અને ભવિષ્ય
ઈરાનની આ સ્થિતિ માત્ર તે દેશ પૂરતી મર્યાદિત નથી. ઈરાન તેલ અને ગેસના સ્ત્રોતો ધરાવતો દેશ હોવાથી, તેની અસ્થિરતા સમગ્ર મધ્ય પૂર્વની એનર્જી સપ્લાય ચેઈનને અસર કરી શકે છે. જો ઈરાન પોતાની આંતરિક વ્યવસ્થા સુધારવામાં નિષ્ફળ જશે, તો તે પ્રદેશમાં શરણાર્થીઓની સમસ્યા અને આર્થિક સ્થળાંતર જેવી ગંભીર સમસ્યાઓ પણ ઉભી થઈ શકે છે.
એક કઠિન સમય
કુદરતી આફત અને રાજકીય સંઘર્ષોનો આ સંગમ ઈરાન માટે કોઈ મોટી પરીક્ષાથી ઓછો નથી. એક તરફ અસહ્ય ગરમી છે અને બીજી તરફ અંધકારનું સામ્રાજ્ય છે. ઈરાનના નાગરિકો માટે આ સમય અતિશય મુશ્કેલ છે, જ્યાં જીવન ટકાવી રાખવું એ જ સૌથી મોટો સંઘર્ષ બની ગયો છે. આવનારા દિવસોમાં ઈરાન કેવી રીતે આ આફતમાંથી બહાર આવે છે, તેના પર સમગ્ર વિશ્વની નજર છે. શું સરકાર નાગરિકોનો વિશ્વાસ જીતી શકશે, કે પછી આ કટોકટી વધુ ગંભીર વળાંક લેશે? તે તો સમય જ કહેશે.
ત્યારે આ લેખ દ્વારા આપણે સમજી શકીએ છીએ કે એક દેશની વીજળીની કટોકટી પાછળ માત્ર ટેકનિકલ કારણો નથી હોતા, પરંતુ તેની પાછળ રાજકારણ, ભૂગોળ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોનો પણ મોટો હાથ હોય છે. ઈરાન અત્યારે એ જ જટિલ પરિસ્થિતિમાં ફસાયેલું છે.
