મોંઘવારીના જમાનામાં સોનું બન્યું ‘ATM’: દેશમાં અચાનક ગોલ્ડ લોન લેવાનો ક્રેઝ કેમ આસમાને પહોંચ્યો?
છેલ્લાં ત્રણ વર્ષમાં ભારતમાં સોનાના છૂટક ભાવમાં અભૂતપૂર્વ ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. વર્ષ 2025માં 22-કેરેટ સોનું રૂ. 1.3 લાખની સપાટીએ પહોંચ્યું હતું, જ્યારે આ વર્ષની શરૂઆતમાં તે વધીને રૂ. 1.6 લાખ સુધી પહોંચી ગયું હતું. આટલા ઊંચા ભાવો હોવા છતાં દેશમાં સોનાના ઘરેણાંની માંગમાં કોઈ મોટો ઘટાડો નોંધાયો નથી.
પરંતુ આ બધાની વચ્ચે સૌથી રસપ્રદ બાબત એ છે કે સોના સામે લોન (Gold Loan) લેવાનું પ્રમાણ રેકોર્ડ બ્રેક સ્તરે પહોંચી ગયું છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) ના તાજેતરના હેન્ડબુક અનુસાર, છેલ્લાં 3 વર્ષમાં ગોલ્ડ લોનમાં 400% થી પણ વધુનો જબરદસ્ત ઉછાળો નોંધાયો છે.
સોનાના ભાવમાં શા માટે આટલો મોટો ઉછાળો આવ્યો?
જો આપણે આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો, વર્ષ 2024માં સોનાના ભાવમાં 20% થી વધુનો વધારો થયો હતો. ત્યારબાદ 2025માં તેમાં 65% નો અને આ વર્ષે અત્યાર સુધીમાં લગભગ 13% નો વધારો જોવા મળ્યો છે.
હાલમાં 24 કેરેટ (24K) સોનાનો ભાવ રૂ. 14,400 પ્રતિ ગ્રામ જ્યારે 22 કેરેટ (22K) સોનાનો ભાવ રૂ. 13,200 પ્રતિ ગ્રામની આસપાસ છે. ચાંદીના ભાવ પણ પ્રતિ કિલો રૂ. 2,35,000 (રૂ. 235 પ્રતિ ગ્રામ) ના ઉચ્ચ સ્તરે સ્થિર છે.
સોનાના ભાવ વધવા પાછળનું મુખ્ય કારણ વિશ્વભરમાં ચાલી રહેલી વૈશ્વિક અસ્થિરતા અને ભૌગોલિક તણાવ છે. જ્યારે પણ વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં અનિશ્ચિતતા ઊભી થાય છે, ત્યારે રોકાણકારો શેરબજાર કે અન્ય જોખમી એસેટ્સમાંથી પૈસા પાછા ખેંચીને સોનાને ‘સેફ હેવન’ (સૌથી સુરક્ષિત રોકાણ) ગણીને તેમાં નાણાં રોકે છે.
આખરે ભારતમાં ગોલ્ડ લોનની માંગ કેમ વધી રહી છે?
આ પ્રશ્નનો કોઈ એક સીધો જવાબ નથી. ભારતીય પરિવારોમાં સોનાને માત્ર એક દાગીનો કે સંપત્તિ નહીં, પરંતુ પવિત્ર અસ્કયામત માનવામાં આવે છે. સામાન્ય સંજોગોમાં લોકો સોનું ગીરો મૂકવાનું ટાળતા હોય છે. તો પછી આવી કઈ મજબૂરી કે જરૂરિયાત છે જેના કારણે લોકો મોટા પાયે સોનું ગીરો મૂકી રહ્યા છે?
તેની પાછળ મુખ્યત્વે બે કારણો કામ કરી રહ્યા છે: સરળતાથી નાણાં મેળવવાની સુવિધા અને તાત્કાલિક નાણાકીય જરૂરિયાત.
-
પર્સનલ લોન કરતા સરળ પ્રક્રિયા: પર્સનલ લોન લેવા માટે બેંકો ભારે વેરિફિકેશન કરે છે, સારા CIBIL સ્કોરની માંગ કરે છે અને રિજેક્ટ થવાનું જોખમ વધારે હોય છે. તેની સરખામણીએ ગોલ્ડ લોન મેળવવી ખૂબ જ આસાન છે.
-
ઓછો વ્યાજ દર: કારણ કે આ એક સિક્યોર્ડ લોન (ગીરો લોન) છે, તેથી બેંકો અને NBFCs પર્સનલ લોનની સરખામણીમાં ગોલ્ડ લોન પર ઘણો ઓછો વ્યાજ દર વસૂલે છે.
ગોલ્ડ લોન અન્ય લોનથી કેવી રીતે અલગ પડે છે?
ભારતમાં મિડલ ક્લાસ પરિવાર માટે સોનું જરૂરિયાતના સમયે સૌથી મોટો આશરો બને છે. મુથૂટ ફાઇનાન્સ, આઇસીઆઇસીઆઇ બેંક (ICICI Bank) અને અન્ય નાણાકીય સંસ્થાઓ ખૂબ જ વાજબી વ્યાજ દરે ગોલ્ડ લોન પૂરી પાડે છે, જે અનસિક્યોર્ડ પર્સનલ લોન કરતા ઘણી સસ્તા દરે મળે છે.
-
સિબિલ સ્કોરનું ઓછું મહત્વ: પર્સનલ લોન માટે બેંકો તમારા ક્રેડિટ સ્કોરની આકરી ચકાસણી કરે છે. જો સિબિલ સ્કોર ખરાબ હોય, તો લોન નામંજૂર થઈ શકે છે અથવા તો ઊંચા વ્યાજ દરે મળે છે. જ્યારે ગોલ્ડ લોનમાં તમારું સોનું પોતે જ ગેરંટી હોવાથી ક્રેડિટ સ્કોર બહુ મહત્વ ધરાવતો નથી.
-
મિલકતની સુરક્ષા: જ્યારે તમે બેંકમાં સોનું ગીરો મૂકો છો, ત્યારે બેંક તેની સંપૂર્ણ સુરક્ષાની જવાબદારી લે છે. તમે પૂરી રકમ અને વ્યાજ ચૂકવી દો અને ‘નો અબ્જેક્શન સર્ટિફિકેટ’ (NOC) મેળવો, એટલે બેંક તમારું સોનું મૂળ સ્થિતિમાં પરત કરી દે છે.
-
ડિફોલ્ટનું જોખમ: હોમ લોન કે ઓટો લોનની જેમ જ જો ગ્રાહક સતત કેટલાક મહિનાઓ સુધી હપ્તા (EMI) ભરવામાં નિષ્ફળ જાય, તો બેંક પાસે ગીરો મૂકેલી મિલકત કે સોનાની હરાજી કરીને પોતાની રકમ વસૂલ કરવાનો કાનૂની હક રહે છે. મોડા હપ્તા ભરવાથી ક્રેડિટ સ્કોર પર પણ નકારાત્મક અસર પડે છે.
ગોલ્ડ લોન મેળવવાની તબક્કાવાર પ્રક્રિયા (Step-by-Step Process)
જો તમારે પણ ગોલ્ડ લોન લેવી હોય, તો તેની સામાન્ય પ્રક્રિયા નીચે મુજબ હોય છે:
૧. પાત્રતા અને જરૂરી દસ્તાવેજો (Eligibility & Documents)
-
અરજદાર ભારતનો નાગરિક હોવો જોઈએ અને તેની ઉંમર ૧૮ થી ૭૫ વર્ષની વચ્ચે હોવી જોઈએ.
-
ઓળખ અને સરનામાના પુરાવા માટે પાન કાર્ડ (PAN Card), આધાર કાર્ડ, વોટર આઈડી, પાસપોર્ટ કે ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ જેવા માન્ય દસ્તાવેજોની જરૂર પડે છે.
-
આ ઉપરાંત પાસપોર્ટ સાઇઝના ફોટોગ્રાફ્સ અને બેંક એકાઉન્ટની વિગતો આપવાની રહે છે.
૨. કયા પ્રકારનું સોનું માન્ય ગણાય છે?
બેંકો સામાન્ય રીતે સોનાના દાગીના સ્વીકારે છે. જો કે, સોનાના બિસ્કિટ, સોનાના સિક્કા (અમુક મર્યાદા સુધી), કે રત્નો/હીરા જડેલા દાગીનામાં માત્ર સોનાનું જ વજન ગણવામાં આવે છે, પત્થરોનું નહીં. ETF કે ડિજિટલ ગોલ્ડ માટે આ લોન સીધી મળતી નથી.
૩. અરજી અને મંજૂરીની પ્રક્રિયા
-
બેંક કે શાખાની મુલાકાત: તમારા દાગીના અને જરૂરી દસ્તાવેજો સાથે પસંદગીની બેંક કે સંસ્થામાં જાઓ.
-
સોનાની ગુણવત્તા ચકાસણી: બેંકના નિષ્ણાત (Appraiser) દ્વારા સોનાની શુદ્ધતા અને વજનની ચકાસણી કરવામાં આવે છે. તેના આધારે લોનની રકમ (LTV – લોન ટુ વેલ્યુ) નક્કી થાય છે.
-
એગ્રીમેન્ટ પર સહી: સામાન્ય રીતે ૨૪ થી ૪૮ કલાકમાં પ્રોસેસ પૂર્ણ થાય છે. ગ્રાહકે લોન એગ્રીમેન્ટ વાંચીને સહી કરવાની હોય છે, જેમાં વ્યાજ દર, સમયગાળો અને શરતો સ્પષ્ટ લખેલી હોય છે.
-
રકમ જમા થવી: KYC પ્રક્રિયા પૂર્ણ થતાં જ લોનની રકમ સીધી ગ્રાહકના બેંક ખાતામાં ટ્રાન્સફર કરી દેવામાં આવે છે.
