ફ્રી UPI પેમેન્ટનો અંત? સરકારે કાયદામાં ફેરફાર માટે સંસદમાં રજૂ કર્યું નવું બિલ
ભારતમાં રોજિંદા જીવનનો મહત્વપૂર્ણ હિસ્સો બની ગયેલા યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI) ને લઈને એક મોટા સમાચાર સામે આવી રહ્યા છે. કેન્દ્ર સરકારે પેમેન્ટ એન્ડ સેટલમેન્ટ સિસ્ટમ્સ એક્ટ (Payment and Settlement Systems Act) માં સુધારા રજૂ કર્યા છે, જેનાથી UPI વ્યવહારો પર મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) લાદવાનો કાનૂની માર્ગ મોકળો થયો છે. જોકે, આ અંગે હજુ સુધી કોઈ આખરી નિર્ણય લેવામાં આવ્યો નથી.
રોઇટર્સના અહેવાલ મુજબ, નાણાં પ્રધાન નિર્મળા સીતારામન દ્વારા સંસદમાં રજૂ કરવામાં આવેલો આ સુધારો ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ પર MDR ફી લાદવા માટે જરૂરી કાનૂની માળખું પૂરું પાડે છે. પરંતુ સૂત્રોનું કહેવું છે કે આ ફી ક્યારથી લાગુ થશે, તેનો દર કેટલો રહેશે અને કયા પ્રકારના વેપારીઓને તેના દાયરામાં આવરી લેવામાં આવશે તે અંગે હજી આખરી આદેશ જારી કરવાનો બાકી છે.
UPI ની સતત વધતી લોકપ્રિયતા અને પેમેન્ટ કંપનીઓની સ્થિતિ
UPI હાલમાં વિશ્વની સૌથી મોટી રિયલ-ટાઇમ પેમેન્ટ સિસ્ટમ્સમાંથી એક છે. અધિકૃત આંકડાઓ અનુસાર, માત્ર જુલાઈ મહિનામાં જ UPI દ્વારા ૨૩.૬ અબજ વ્યવહારો થકી ₹૨૯.૯ ટ્રિલિયન (લાખ કરોડ) નું સરક્યુલેશન નોંધાયું હતું. દેશમાં PhonePe અને Google Pay જેવા પ્લેટફોર્મ્સ આ માર્કેટમાં સૌથી મોટો હિસ્સો ધરાવે છે.
જોકે, પેમેન્ટ ઇન્ડસ્ટ્રીના અગ્રણીઓ લાંબા સમયથી એવી રજૂઆત કરી રહ્યા છે કે શૂન્ય MDR નીતિને કારણે પેમેન્ટ કંપનીઓને UPI વ્યવહારોમાંથી કોઈ કમાણી થતી નથી. આના લીધે ડિજિટલ પેમેન્ટ્સના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ટેકનોલોજી અપગ્રેડેશનમાં સતત રોકાણ જાળવી રાખવું ખૂબ જ મુશ્કેલ બની રહ્યું છે.
MDR માટે વિચારાઈ રહેલા બે મુખ્ય વિકલ્પો
સરકાર અને નીતિ ઘડવૈયાઓ હાલમાં વેપારીઓ પર ચાર્જ લાદવા માટે મુખ્યત્વે બે વિકલ્પો પર વિચારણા કરી રહ્યા છે: ૧. નિશ્ચિત રકમ કરતા વધુ રકમના ટ્રાન્ઝેક્શન પર ચાર્જ વસૂલવો. ૨. વેપારીના વાર્ષિક ટર્નઓવર (કુલ વેચાણ) ના આધારે ફી નક્કી કરવી.
હાલમાં વિચારણા હેઠળ રહેલા પ્રસ્તાવ મુજબ, જે વેપારીઓનું વાર્ષિક ટર્નઓવર ₹૧.૫ કરોડથી વધુ છે, તેમના ₹૨,૦૦૦ થી વધુ રકમના UPI વ્યવહારો પર ૦.૩% થી ૦.૫% સુધીનો MDR લાદવામાં આવી શકે છે. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે સામાન્ય ગ્રાહકો અને નાના વેપારીઓ માટે UPI પેમેન્ટ્સ સંપૂર્ણપણે મફત જ રહેશે.
જેફરીઝ (Jefferies) નો રિપોર્ટ અને પેમેન્ટ ઇન્ડસ્ટ્રી પર અસર
વૈશ્વિક બ્રોકરેજ ફર્મ જેફરીઝના એક રિપોર્ટ અનુસાર, ₹૨,૦૦૦ થી વધુ રકમના ટ્રાન્ઝેક્શન્સ કુલ મર્ચન્ટ પેમેન્ટ વોલ્યુમના માત્ર ૪% જ છે, પરંતુ જો નાણાકીય મૂલ્ય (Transaction Value) ની દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો તે કુલ વેલ્યુના આશરે ૬૭% હિસ્સો રોકે છે.
જેફરીઝનો અંદાજ છે કે જો આ નિયમ લાગુ કરવામાં આવે તો પેમેન્ટ ઇન્ડસ્ટ્રી માટે ₹૫,૦૦૦ કરોડથી ₹૧૦,૦૦૦ કરોડનું નવું મહેસૂલ (Revenue Pool) ઊભું થઈ શકે છે. આ પગલાથી Paytm, Pine Labs, PhonePe અને Google Pay જેવી ફિનટેક કંપનીઓને આર્થિક રીતે મોટો ફાયદો થશે.
ગ્રાહકો અને નાના વેપારીઓ માટે શું બદલાશે?
આ પ્રસ્તાવિત કાયદાકીય ફેરફારથી સામાન્ય નાગરિકો કે શાકભાજી વાળા, નાના કરિયાણા વાળા જેવા નાના વેપારીઓ પર કોઈ આર્થિક બોજ પડશે નહીં. સરકારનો સ્પષ્ટ હેતુ એ છે કે મોટા વ્યાપારી વ્યવહારોમાંથી જ પેમેન્ટ સિસ્ટમ ચલાવવાનો ખર્ચ નીકળે.
જોકે, આ પ્રસ્તાવિત ફેરફારો અંગે નાણા મંત્રાલય, ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) અથવા નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (NPCI) દ્વારા હજુ સુધી કોઈ અધિકૃત નિવેદન કે આખરી સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી નથી. પરંતુ આ પગલું ભારતના ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ ઇકોસિસ્ટમને લાંબા ગાળે આત્મનિર્ભર અને ટકાઉ બનાવવા માટેનું એક મહત્વપૂર્ણ પગલું સાબિત થઈ શકે છે.
