રશિયન ઓઈલ આયાત મુદ્દે યુએસ સેનેટનું મોટું પગલું, ભારત સહિતના દેશો મુશ્કેલીમાં?
આંતરરાષ્ટ્રીય રાજનીતિ અને વૈશ્વિક વેપારના ગલિયારામાંથી આ સમયે એક ખૂબ જ મોટા અને મહત્વપૂર્ણ સમાચાર સામે આવી રહ્યા છે. યુએસ સેનેટે તાજેતરમાં જ એક નવો અને કડક કાયદો પસાર કર્યો છે, જેણે દુનિયાભરના અનેક દેશોની ચિંતા વધારી દીધી છે. આ નવા અને પ્રસ્તાવિત કાયદાનું નામ ‘લિન્ડસે ઓ. ગ્રેહામ સેન્ક્શનિંગ રશિયા એન્ડ ઈરાન એક્ટ ઓફ 2026’ (Lindsey O. Graham Sanctioning Russia and Iran Act of 2026) રાખવામાં આવ્યું છે.
આ પ્રસ્તાવ અમેરિકાના બંને મુખ્ય રાજકીય પક્ષો (ડેમોક્રેટ્સ અને રિપબ્લિકન્સ) ના ભારી સમર્થનથી પસાર થયો છે. આ બિલનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય રશિયા અને ઈરાન પર આર્થિક શિહોંજો કસવાનો અને તેમના યુદ્ધ પ્રયાસોને નબળા કરવાનો છે. પરંતુ આ કાયદાના ਘેરામાં માત્ર રશિયા અને ઈરાન જ નહીં, પરંતુ એ દેશો પણ આવી રહ્યા છે જે મોસ્કો પાસેથી તેલ અને ગેસ જેવા ઊર્જા સંસાધનોની ખરીદી સતત ચાલુ રાખી રહ્યા છે. ચાલો વિગતવાર જાણીએ કે આ નવા બિલના શું માયને છે અને ભારત જેવા દેશો પર તેની શું અસર પડી શકે છે.
શું છે આ નવો અમેરિકન બિલ અને તેનો ઇતિહાસ?
દિવંગત પ્રભાવશાળી રિપબ્લિકન સેનેટર લિન્ડસે ગ્રેહામના સન્માનમાં આ કાયદાનું નામ રાખવામાં આવ્યું છે, જે આ કડક પ્રતિબંધ પેકેજ તૈયાર કરનારા મુખ્ય નેતાઓમાંના એક હતા. આ બિલનો હેતુ સ્પષ્ટ છે—જે પણ દેશ રશિયા પાસેથી મોટા પ્રમાણમાં ક્રૂડ ઓઈલ (કાચું તેલ) અને નેચરલ ગેસની આયાત કરશે, અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ પાસે તે દેશો પર 100 ટકા સુધીનો ભારે-ભરખમ ટેરિફ અને આર્થિક પ્રતિબંધો લગાવવાનો અધિકાર હશે.
જોકે, રાહતના સમાચાર એ છે કે શરૂઆતના તબક્કામાં આ કાયદાને લઈને ખૂબ જ કડક રૂਖ અપનાવવામાં આવી રહ્યો હતો. અગાઉના કેટલાક પ્રસ્તાવમાં તો રશિયન ઊર્જા ઉત્પાદનો ખરીદનારા દેશો પર સીધી રીતે 500% સુધીનો ભારી ટેરિફ લગાવવાની વાત કહેવામાં આવી હતી. પરંતુ બાદમાં કૂટનીતિક અને આર્થિક અસરોને ધ્યાનમાં રાખીને આ મર્યાદા ઘટાડીને મહત્તમ 100% કરી દેવામાં આવી છે.
અમેરિકન રાષ્ટ્રપતિને મળ્યા છે વિશેષ અધિકારો
આ બિલ સીધી રીતે કોઈ પણ દેશ પર આપોઆપ પ્રતિબંધ નથી લગાવતું, પરંતુ તે અમેરિકન રાષ્ટ્રપતિને વ્યાપક અધિકારો આપે છે. કાયદા મુજબ, અમેરિકન રાષ્ટ્રપતિ પાસે આ છૂટ હશે કે જો તેમને લાગે કે આવું કરવું અમેરિકાના ‘રાષ્ટ્રીય હિત’ (National Interest) માં છે, તો તેઓ આ દંડ કે ટેરિફ માફ કરી શકે છે, તેમાં થોડા સમય માટે વિલંબ કરી શકે છે અથવા તો પરિસ્થિતિ અનુસાર તેમાં ફેરફાર કરી શકે છે.
વ્હાઇટ હાઉસ મોકલવામાં આવે અને રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ હસ્તાક્ષર કરે તે પહેલાં, આ બિલને અમેરિકન સંસદના બીજા ગૃહ એટલે કે ‘હાઉસ ઓફ રિપ્રેઝન્ટેટિવ્સ’ (House of Representatives) માંથી પણ પસાર થવું પડશે.
ભારત પર આ કાયદાની શું અસર થશે?
2022 માં રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ શરૂ થયા પછી, ભારતે પશ્ચિમી પ્રતિબંધોને અવગણીને અને પશ્ચિમી દેશોના દબાણને અવગણીને, રશિયા પાસેથી નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં ક્રૂડ ઓઇલ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ પર ખરીદ્યું છે. આ ખરીદીઓએ મોસ્કોને તેની અર્થવ્યવસ્થા અને તેલ આવક ટકાવી રાખવામાં ખૂબ મદદ કરી છે.
આ નવા પ્રસ્તાવિત કાયદાના ઘેરામાં ભારત જેવી ઉભરતી અર્થવ્યવસ્થાઓને પણ સામેલ કરવામાં આવી છે, અને નવી દિલ્હી એવા પ્રમુખ દેશોમાં સામેલ થઈ ગઈ છે જેના પર અમેરિકન વહીવટીતંત્રની કડક નજર રહેશે.
નિષ્ણાતો માને છે કે જો બિલ કાયદો બની જાય તો પણ, ભારત પર તાત્કાલિક અથવા આપમેળે ટેરિફ લાદવામાં આવશે નહીં. આ કાયદો યુએસ વહીવટને કોઈપણ કઠોર પગલાં લેતા પહેલા રાજદ્વારી પરિસ્થિતિઓને ધ્યાનમાં લેવા માટે પૂરતી સુગમતા અને વિવેકાધિકાર આપે છે.
વાશિંગ્ટન અને નવી દિલ્હીના સંબંધો પર શું અસર પડશે?
આંતરરાષ્ટ્રીય મામલાના જાણકારોનું કહેવું છે کہ અમેરિકા કોઈ પણ મોટો નિર્ણય લેતી વખતે ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેની ગાઢ વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી (Strategic Partnership) ને જરૂર ધ્યાનમાં રાખશે. બંને દેશો વચ્ચે ઈન્ડો-પેસિફિક ક્ષેત્રમાં પરસ્પર સહયોગ, રક્ષા સોદા, આધુનિક ટેકનોલોજી (Technology) ની આપ-લે અને સૌથી ઉપર એશિયામાં ચીનના સતત વધતા લશ્કરી અને આર્થિક પ્રભાવને કાઉન્ટર કરવા જેવી સમાન ચિંતાઓ સામેલ છે.
છતાં, જો અમેરિકા તરફથી કોઈપણ પ્રકારના ટેરિફ કે આર્થિક પ્રતિબંધો લગાવવામાં આવે છે, તો તેનાથી ભારતથી અમેરિકાને થતી અબજો ડોલરની નિકાસ (Exports) ને મોટો ફટકો પડી શકે છે. પ્રભાવિત થનારા પ્રમુખ ભારતીય ક્ષેત્રોમાં એન્જિનિયરિંગનો સામાન, દવાઓ (Pharmaceuticals), કેમિકલ્સ, ટેક્સટાઇલ (કાપડ ઉદ્યોગ) અને ઓટો પાર્ટ્સ સામેલ છે.
આગામી દિવસોમાં, યુએસ હાઉસ ઓફ રિપ્રેઝન્ટેટિવ્સ આ બિલ પર કેવું વલણ અપનાવે છે અને ભારત તેની ઉર્જા સુરક્ષા અને તેની સ્વતંત્ર વિદેશ નીતિ વચ્ચે કેવી રીતે સંતુલન રાખે છે તે જોવું રસપ્રદ રહેશે.
