અમેરિકા માટે ‘ખૂબ જ ખરાબ’ સાબિત થશે: ઇરાન-ઓમાન વચ્ચેની હોર્મુઝ ડીલ પર ભૂતપૂર્વ અમેરિકી સંરક્ષણ મંત્રીની ચેતવણી
મધ્ય પૂર્વના અશાંત વાતાવરણ વચ્ચે વૈશ્વિક ઊર્જા સુરક્ષા અને દરિયાઈ વેપારને લઈને એક અત્યંત મહત્વના અને સંવેદનશીલ સમાચાર સામે આવી રહ્યા છે. વિશ્વના સૌથી મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ માર્ગોમાંથી એક એવા ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’ (Hormuz Strait) ના સંચાલન અને નિયંત્રણને લઈને ઇરાન અને ઓમાન વચ્ચે એક વ્યાપક વ્યૂહાત્મક સમજૂતી (Deal) થવાની શક્યતાઓ વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. આ સંભવિત કરારના અહેવાલો બહાર આવતાની સાથે જ વૈશ્વિક રાજકારણમાં ભારે ચર્ચા જાગી છે.
આ કરાર અંગે અમેરિકાના ભૂતપૂર્વ સંરક્ષણ મંત્રી માર્ક એસ્પર (Mark Esper) એ ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. તેમણે ખુલ્લેઆમ ચેતવણી આપી છે કે જો ઇરાન અને ઓમાન આ મહત્વપૂર્ણ જળમાર્ગ પર પોતાનું સંપૂર્ણ નિયંત્રણ સ્થાપિત કરવામાં સફળ રહેશે, તો તે અમેરિકા અને તેના પશ્ચિમી સહયોગી દેશોના આર્થિક તથા સુરક્ષા હિતો માટે “અત્યંત ખરાબ પરિણામ” લાવશે.
શું છે ઇરાન અને ઓમાન વચ્ચેનો સંભવિત કરાર?
વિવિધ આંતરરાષ્ટ્રીય અહેવાલો અને મીડિયા સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, ઇરાન અને ઓમાન અરેબિયન અખાત અને ફારસની ખાડીને જોડતા આ સાંકડા પણ અત્યંત મહત્વના જળમાર્ગ પરથી પસાર થતા દરિયાઈ જહાજોના ટ્રાફિક વ્યવસ્થાપન (Traffic Management) માટે એક નવું માળખું તૈયાર કરી રહ્યા છે.
આ સંભવિત ડીલ મુજબ, હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાંથી પસાર થતા તમામ કોમર્શિયલ અને તેલના જહાજોના માર્ગોને બે અલગ-અલગ ઝોનમાં વહેંચવામાં આવી શકે છે:
ઉત્તરીય માર્ગ: ફારસની ખાડી તરફનો ઉત્તરીય હિસ્સો, જેનું સંપૂર્ણ નિયંત્રણ ઇરાનના હાથમાં રહેશે.
દક્ષિણ માર્ગ: ઓમાનના દરિયાકાંઠા તરફનો દક્ષિણ હિસ્સો, જેનું સંચાલન ઓમાન દ્વારા કરવામાં આવશે.
જો આ વ્યવસ્થા અમલમાં આવે છે, તો આંતરરાષ્ટ્રીય જળસીમા ગણાતા આ માર્ગ પરથી પસાર થતા દરેક જહાજને આ બંને દેશોના આદેશો અને નિયમોનું પાલન કરવું પડશે.
માર્ક એસ્પરની આકરી પ્રતિક્રિયા અને અમેરિકી ચિંતા
અમેરિકાના પૂર્વ સંરક્ષણ મંત્રી માર્ક એસ્પરે અમેરિકી ન્યૂઝ ચેનલ Fox News ના પ્રખ્યાત કાર્યક્રમ ‘America Reports’ માં આપેલા એક ઇન્ટરવ્યુ દરમિયાન આ મુદ્દે પોતાના વિચારો રજૂ કર્યા હતા. તેમણે કહ્યું કે, જો ઇરાન અને ઓમાન સંયુક્ત રીતે હોર્મુઝ જળડમરૂમધ્ય પર જહાજોની અવરજવરને નિયંત્રિત કરવાની, નેવિગેટ કરવાની અથવા તેમના પર શરતો લાદવાની ભૂમિકા મેળવી લેશે, તો તે વોશિંગ્ટન માટે બિલકુલ સ્વીકાર્ય નહીં હોય.
એસ્પરે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે, “જો આ બંને દેશો આ માર્ગનું સંચાલન પોતાના હાથમાં લે છે, તો ભવિષ્યમાં તેઓ આંતરરાષ્ટ્રીય જહાજો પાસેથી કોઈ ખાસ ટેક્સ, ફી કે ટોલ વસૂલશે કે કેમ તે હજુ સ્પષ્ટ નથી. પરંતુ, ફી વસૂલે કે ન વસૂલે, ઇરાન જેવા દેશને આટલા સંવેદનશીલ દરિયાઈ માર્ગ પર સાર્વભૌમ નિયંત્રણ આપવું એ જ અમેરિકા માટે મોટો આંચકો છે.”
તેમણે ઉમેર્યું કે ઇરાન ભૂતકાળમાં પણ આ માર્ગ પરથી પસાર થતા વિદેશી ઓઈલ ટેન્કરોને જપ્ત કરવા અથવા તેમના પર હુમલા કરવા માટે કુખ્યાત રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં તેને કાનૂની કે વ્યવસ્થાપકીય કંટ્રોલ મળવો એટલે વૈશ્વિક તેલ પુરવઠાની ચાવી ઇરાનના હાથમાં સોંપી દેવા સમાન છે.
આ કરારમાં અમેરિકાની ભૂમિકા પર પ્રશ્નાર્થ
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમમાં અમેરિકાની પ્રત્યક્ષ કે અપ્રત્યક્ષ ભૂમિકાને લઈને પણ અનેક અટકળો ચાલી રહી છે. માર્ક એસ્પરે આ બાબતે પણ સવાલો ઉઠાવ્યા હતા. એક તરફ અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે અગાઉ એવા સંકેતો આપ્યા હતા કે તેઓ આ પ્રદેશની શાંતિ અને રાજદ્વારી વાટાઘાટોમાં વ્યક્તિગત રીતે રસ લઈ રહ્યા છે. તો બીજી તરફ, ઇરાની અધિકારીઓએ જાહેરમાં અમેરિકાની કોઈ પણ પ્રકારની સીધી ભાગીદારી કે મધ્યસ્થતાનો સ્પષ્ટ ઇનકાર કર્યો છે.
એસ્પરના મતે, આ ક્ષણે સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે શું ખરેખર ઇરાન અને ઓમાન વચ્ચે આવી કોઈ ડીલ અંતિમ તબક્કામાં છે? અને જો આ ડીલ થઈ રહી છે, તો શું અમેરિકી પ્રશાસન તેને રોકવા માટે કોઈ પગલાં ભરી રહ્યું છે કે પછી આ પડદા પાછળ ચાલી રહેલી કોઈ મોટી રાજદ્વારી રમતનો ભાગ છે?
શા માટે આટલું મહત્વનું છે ‘સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ’?
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને ઊર્જા ક્ષેત્રે હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીનું સ્થાન અત્યંત અનોખું અને વ્યૂહાત્મક છે. આ માર્ગ કેમ આટલો સંવેદનશીલ છે તેના કેટલાક મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે:
વૈશ્વિક તેલ પુરવઠાની લાઇફલાઇન: વિશ્વમાં વપરાતા કુલ કાચા તેલ (Crude Oil) ના લગભગ 20% થી 30% હિસ્સો દરરોજ આ જ એકમાત્ર સાંકડા જળમાર્ગ પરથી પસાર થાય છે.
મધ્ય પૂર્વના તેલ ઉત્પાદકોનો મુખ્ય માર્ગ: સાઉદી અરેબિયા, ઇરાક, યુએઈ (UAE), કુવૈત અને કતાર જેવા મોટા તેલ અને એલએનજી (LNG) ઉત્પાદક દેશો પોતાના બળતણની નિકાસ કરવા માટે આ જ માર્ગ પર નિર્ભર છે.
ભાવ પર સીધી અસર: આ માર્ગમાં નાનો એવો બ્લોકેજ કે તણાવ પણ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવને રાતોરાત આસમાને પહોંચાડી શકે છે, જેનાથી સમગ્ર વિશ્વમાં મોંઘવારીનો વિસ્ફોટ થઈ શકે છે.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને ભૂ-રાજકારણ પર અસર
ઇરાન અને ઓમાન વચ્ચે જો હોર્મુઝના ટ્રાફિક કંટ્રોલને લઈને કોઈ નવી સત્તાવાર વ્યવસ્થા બને છે, તો તેની અસરો માત્ર મધ્ય પૂર્વ પૂરતી સીમિત નહીં રહે. ચીન, ભારત, જાપાન અને યુરોપિયન દેશો જેવા મોટા ઓઈલ આયાતકારો માટે પણ આ ચિંતાનો વિષય બની શકે છે, કારણ કે આ દેશોની ઊર્જા સુરક્ષા આ માર્ગની સલામતી પર ટકેલી છે.
અમેરિકા લાંબા સમયથી આંતરરાષ્ટ્રીય જળસીમામાં ‘ફ્રીડમ ઓફ નેવિગેશન’ (મુક્ત દરિયાઈ અવરજવર) નો પુરસ્કર્તા રહ્યું છે અને તેના માટે પોતાના નૌકાદળ (US Navy) ની હાજરી ત્યાં જાળવી રાખે છે. જો ઇરાન આ માર્ગ પર પોતાની પકડ મજબૂત કરે છે, તો અમેરિકાના વર્ચસ્વ સામે મોટો પડકાર ઉભો થશે. આ જ કારણ છે કે માર્ક એસ્પર સહિતના તમામ અમેરિકી વિદેશ નીતિના નિષ્ણાતો આ સંભવિત ઇરાન-ઓમાન સમજૂતીને અમેરિકી રાષ્ટ્રીય હિતો અને વૈશ્વિક સ્થિરતા માટે એક ગંભીર ખતરો માની રહ્યા છે.
