‘આરોપીઓનું પણ ગૌરવ અને અધિકાર હોય છે’: સોશિયલ મીડિયા પર પોલીસના દુરુપયોગ અંગે સુપ્રીમ કોર્ટમાં સુનાવણી
પોલીસ વિભાગ દ્વારા સોશિયલ મીડિયાના થઈ રહેલા કથિત દુરુપયોગ અને આરોપીઓના ગૌરવ તેમજ તેમના ન્યાયી ટ્રાયલના અધિકારોના હનન અંગે સુપ્રીમ કોર્ટે અત્યંત ગંભીર વલણ અપનાવ્યું છે. દેશના મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતની આગેવાની હેઠળની ત્રણ ન્યાયાધીશોની ખંડપીઠે આ મામલે કેન્દ્ર સરકાર, તમામ રાજ્ય સરકારો તેમજ પ્રમુખ સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ મેટા (Meta) અને એક્સ (X) ને કારણ દર્શક નોટિસ ફટકારી જવાબ માંગ્યો છે.
આ નોટિસ હેમેન્દ્ર પટેલ નામના અરજદાર દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી જાહેર હિતની અરજી (PIL) ના સંદર્ભમાં જારી કરવામાં આવી છે. અરજીમાં દેશના વિવિધ રાજ્યોના એવા અનેક કિસ્સાઓનો વિગતવાર ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે, જ્યાં પોલીસ દ્વારા કોઈપણ વ્યક્તિની ધરપકડ કર્યા બાદ તેને દોરડાથી બાંધીને ફેરવવામાં આવે છે અને તેના વીડિયો કે ફોટોગ્રાફ્સ સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ પર વાયરલ કરવામાં આવે છે.
ગૃહ મંત્રાલયની માર્ગદર્શિકાના ધજાગરા
અરજદાર તરફે હાજર રહેલા વરિષ્ઠ વકીલ ગોપાલ શંકરનારાયણને અદાલત સમક્ષ આકરા દલીલો રજૂ કરતા જણાવ્યું હતું કે, કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલય દ્વારા સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકા જારી કરવામાં આવી હોવા છતાં, અનેક કિસ્સાઓમાં પોલીસ કર્મચારીઓ આરોપીઓને અમાનવીય રીતે દોરડાથી બાંધીને લઈ જાય છે. આટલું જ નહીં, પોલીસ ખુદ પોતાની બહાduરી બતાવવા અથવા પબ્લિસિટી મેળવવા માટે આવી તસવીરો અને વીડિયો સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરે છે.
દલીલમાં વધુમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે, આ પ્રકારનું કૃત્ય બંધારણ દ્વારા નાગરિકને આપવામાં આવેલા માનવ ગૌરવ અને ‘ફેર ટ્રાયલ’ (ન્યાયી સુનાવણી) ના મૂળભૂત અધિકારોનું ખુલ્લેઆમ ઉલ્લંઘન કરે છે. અદાલત સમક્ષ એવી પણ રજૂઆત કરવામાં આવી હતી કે મેટા અને એક્સ જેવા સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ પાસે પણ એવી કોઈ સ્પષ્ટ નીતિ નથી કે જે પોલીસ દ્વારા આરોપીઓની આવી છબીઓ અને વીડિયો પોસ્ટ કરવા પર રોક લગાવી શકે.
સોશિયલ મીડિયા પર નિયંત્રણ એક મોટો પડકાર: CJI
સુનાવણી દરમિયાન મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતે અરજદારની દલીલો સાથે સંમતિ દર્શાવતા સ્વીકાર્યું હતું કે, વર્તમાન સમયમાં સોશિયલ મીડિયા પર નિયંત્રણ રાખવું એ ખરેખર એક મોટો અને જટિલ પડકાર છે. અરજદારે કોર્ટનું ધ્યાન દોર્યું હતું કે અગાઉ કેટલીક હાઈકોર્ટે આ સંદર્ભમાં સ્થાનિક સ્તરે દિશાનિર્દેશો જારી કર્યા છે, પરંતુ સમગ્ર દેશમાં સમાન રીતે લાગુ પડે તેવા એકીકૃત અને કડક નિયમોની સખત જરૂરિયાત છે.
ઉલ્લેખનીય છે કે, સર્વોચ્ચ અદાલતે આ વર્ષના પ્રારંભમાં પણ આ જ વિષય પર સુનાવણી હાથ ધરી હતી. તે સમયે કોર્ટે તમામ રાજ્યોને માર્ગદર્શિકા તૈયાર કરવા માટે સમયમર્યાદા આપી હતી. જોકે, નિર્ધારિત સમયમર્યાદા પૂર્ણ થયા પછી પણ રાજ્યો દ્વારા કોઈ નક્કર કાર્યવાહી કે નીતિ બનાવવામાં ન આવતાં અરજદારે નવી અરજી સાથે અદાલતના દરવાજા ખટખટાવ્યા છે.
સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા આ મામલે કેન્દ્ર, રાજ્યો અને સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ પાસેથી જવાબ માગવામાં આવ્યા બાદ, હવે એ જોવાનું મહત્વનું રહેશે કે પોલીસ કસ્ટડી અને પબ્લિક પ્રોફાઇલિંગ અંગે દેશમાં કેવા નવા કડક નિયમો ઘડાય છે.
